Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt I UK 560/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 marca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)
SSN Zbigniew Korzeniowski
SSA Magdalena Tymińska (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania L. M.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
o prawo do emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 marca 2013 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]
z dnia 27 marca 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 17
maja 2011 r. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia
2
7 grudnia 2010 r. i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 20 lutego
2011 r.
Sąd Okręgowy ustalił, że L. M. (ur. […] 1951 r.) w dniu 24 listopada 2010 r.
złożył wniosek o emeryturę. Ubezpieczony nie przystąpił do otwartego funduszu
emerytalnego, a stosunek pracy rozwiązał z dniem 31 grudnia 2010 r. Do dnia 31
grudnia 1998 r. udokumentował ponad 25-letni okres składkowy i nieskładkowy.
Organ rentowy uznał ubezpieczonemu okres 6 lat i 3 miesiące pracy górniczej,
którą można uwzględnić do stażu pracy w szczególnych warunkach. W okresie od
4 stycznia 1973 r. do 16 października 1973 r. oraz od 29 sierpnia 1989 r. do 30
czerwca 1992 r. L. M. był zatrudniony w Hutniczym Przedsiębiorstwie Remontowym
w R., które następnie przekształciło się w Przedsiębiorstwo Transportowo -
Sprzętowe „H.” w R., na stanowisku kierowcy samochodu ciężarowego o
dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 ton w pełnym wymiarze czasu
pracy. W okresie od 7 kwietnia 1978 r. do 30 kwietnia 1984 r. ubezpieczony był
zatrudniony w Przedsiębiorstwie Transportowo - Spedycyjnym Budownictwa
Węglowego na stanowisku kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym
ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony w pełnym wymiarze czasu pracy.
W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczony spełnił
warunki z art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353) w
związku z § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie
wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Zgodnie z art. 184 ust. 1 i 2
w/w ustawy, ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r., przysługuje
emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu
wejścia w życie ustawy osiągnęli: okres zatrudnienia w szczególnych warunkach
lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do
nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 65 lat dla mężczyzn oraz okres
składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 (ust. 1). Emerytura, o której
mowa w ust. 1, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu
emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na
rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na
3
dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku
ubezpieczonego będącego pracownikiem (ust. 2). Sąd Okręgowy przyjął, że poza
okresem pracy uznanym przez organ rentowy w rozmiarze 6 lat i 3 miesiące, L. M.
wykonywał stale i w pełnym wymiarze pracę w szczególnych warunkach w
spornych okresach w Hutniczym Przedsiębiorstwie Remontowym, w
Przedsiębiorstwie Transportowo - Spedycyjnym Budownictwa Węglowego oraz w
Przedsiębiorstwie Transportowo - Sprzętowym „H.”, co pozwala na uznanie, że
legitymuje się on co najmniej 15 latami pracy w szczególnych warunkach.
Sąd Okręgowy stwierdził, że na dzień zgłoszenia wniosku oraz wydania
zaskarżonej decyzji ubezpieczony nie spełniał wymogu rozwiązania stosunku pracy
i posiadania wieku 60 lat. Przesłanki te zostały jednak spełnione w toku
postępowania, odpowiednio z dniem 31 grudnia 2010 r. i z dniem 20 lutego 2011 r.
Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r. (II UKN 555/97,
OSNP 1999/5/181) sąd ocenia legalność decyzji rentowej według stanu rzeczy
istniejącego w chwili jej wydania. Sąd jednakże może przyznać ubezpieczonemu
świadczenie, jeżeli warunki je uzasadniające zostały spełnione po wydaniu
zaskarżonej decyzji (art. 316 § 1 k.p.c.). Uzasadniając swoje stanowisko Sąd
Najwyższy podkreślił, że jeżeli sąd ustali, że jedyna przyczyna odmowy przyznania
emerytury lub renty ustała po wydaniu zaskarżonej decyzji, jest władny wydać
wyrok przyznający świadczenie z datą spełnienia się wszystkich przesłanek
koniecznych do nabycia prawa do tego świadczenia. W przedmiotowej sprawie
mamy do czynienia z taką właśnie okolicznością. Ubezpieczony rozwiązał stosunek
pracy jeszcze przed wniesieniem odwołania od zaskarżonej decyzji. Wiek 60 lat
osiągnął z dniem 20 lutego 2011 r., czyli w toku postępowania sądowego. Z tych
względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 47714
§ 2 k.p.c. orzekł jak w wyroku.
Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27
marca 2012 r. oddalił apelację organu rentowego.
Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy przeprowadził prawidłowo
postępowanie dowodowe, dokonał trafnych ustaleń faktycznych oraz wywiódł
logiczne i znajdujące oparcie w przepisach prawa materialnego wnioski. Zebrany w
sprawie materiał dowodowy daje podstawy do uznania, że L. M. wypełnił przesłanki
prawa do wcześniejszej emerytury określone w art. 32 ust. 1 w zw. z art. 184
4
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Ubezpieczony wykonywał w okresach: od 4 stycznia 1973 r. do 16 października
1973 r., od 7 kwietnia 1978 r. do 30 kwietnia 1984 r. oraz od 29 sierpnia 1989 r. do
30 czerwca 1992 r. pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu art. 32 ust. 1
ustawy o emeryturach i rentach w związku z § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów
z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych
w szczególnych warunkach (...) (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Skoro warunek
okresu pracy w warunkach szczególnych ubezpieczony wypełnił, gdyż udowodnił
zatrudnienie w wymiarze co najmniej 15 lat pracy na stanowisku kierowcy
samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony,
to ocena Sądu pierwszej instancji dotycząca spełnienia pozostałych warunków -
wieku i rozwiązania umowy o pracę - jest prawidłowa (art. 316 k.p.c.). Zgodnie z
art. 184 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
prawo do emerytury nabywa ubezpieczony, który na dzień 1 stycznia 1999 r.
legitymował się wymaganym okresem ogólnym i szczególnym zatrudnienia,
natomiast wiek emerytalny osiągnął po tej dacie i rozwiązał stosunek pracy
(w przypadku ubezpieczonych będących pracownikami). Ubezpieczony w dacie
składania wniosku o emeryturę w dniu 24 listopada 2010 r. pozostawał w stosunku
pracy ale został on rozwiązany z dniem 31 grudnia 2010 r. Zatem należy przyjąć,
że w ten sposób spełnił kolejny warunek niezbędny do przyznania prawa do
wcześniejszej emerytury. Ponowne nawiązanie stosunku pracy w lutym 2011 r. z
firmą J. nie zmienia, zdaniem Sądu Apelacyjnego, powyższej oceny.
Mając powyższe na względzie, Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu
rentowego na podstawie art. 385 k.p.c.
Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości organ rentowy,
opierając skargę kasacyjną: I. na podstawie naruszenia przepisów postępowania
(art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c.): 1) art. 382 w związku z art. 381 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c.
przez ich niewłaściwe zastosowanie i pominięcie wnioskowanych przez organ
rentowy w apelacji dowodów, w konsekwencji pominięcie przy orzekaniu
okoliczności, że ubezpieczony, który osiągnął wiek 60 lat w dniu 20 lutego 2012 r.,
stanowiący jedną z przesłanek uzyskania prawa do emerytury z tytułu pracy w
warunkach szczególnych, przed osiągnięciem tego wieku w dniu 18 lutego 2012 r.
5
nawiązał stosunek pracy, który został rozwiązany dopiero z dniem 18 maja 2011 r.,
zatem w dniu następującym po ogłoszenia wyroku przez Sąd pierwszej instancji, co
mogło mieć wpływ na wynik sprawy; 2) art. 385 k.p.c. przez jego zastosowanie i
oddalenie apelacji organu rentowego, pomimo jej zasadności; 3) art. 386 § 1 k.p.c.
przez jego niezastosowanie, mimo że apelacja organu rentowego była w całości
zasadna; II. na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983
§ 1 pkt 1
k.p.c.): 1) art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego błędną wykładnię, w konsekwencji
niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że prawo do emerytury z tytułu
pracy w szczególnych warunkach może przysługiwać ubezpieczonemu od dnia
osiągnięcia wieku uprawniającego do emerytury na podstawie art. 184 w zw. z art.
32 powołanej wyżej ustawy, pomimo pozostawania ubezpieczonego w stosunku
pracy, w konsekwencji przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury, pomimo
nie spełnienia wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie wskazanego wyżej
świadczenia łącznie.
Wskazując na powyższe zarzutu, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem uzasadnione są
zarzuty podniesione w ramach obu podstaw kasacyjnych (art. 3983
§ 1 pkt 1 i 2
k.p.c.). O wyniku sprawy decyduje jednak przede wszystkim słuszność zarzutu
naruszenia prawa materialnego art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U z 2009 r.
Nr 153, poz. 1227 ze zm., zwanej dalej ustawą emerytalną), gdyż naruszenie to w
konsekwencji prowadzi do stwierdzenia zasadności zarzutów naruszenia przepisów
postępowania.
Prawo do emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 i 4
ustawy emerytalnej w związku z przepisami § 1-4 rozporządzenia Rady Ministrów z
dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w
6
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983 r. Nr 8,
poz. 43) nabywa ubezpieczony urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r., który w dniu 1
stycznia 1999 r. legitymował się wymaganym dla mężczyzny okresem ogólnym
ubezpieczenia 25 lat, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach, a
ponadto osiągnął wiek 60 lat, nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego
albo złożył wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w
otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu
państwa oraz rozwiązał stosunek pracy w przypadku ubezpieczonego będącego
pracownikiem.
Zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej prawo do świadczeń
określonych w ustawie powstaje dopiero z dniem spełnienia wszystkich warunków
wymaganych do nabycia tego prawa.
Wykładnia językowa i funkcjonalna przepisów art. 184 ust. 1 i 2 i art. 100
ust. 1 ustawy emerytalnej prowadzi do wniosku, że tylko kumulatywne, jednoczesne
spełnienie wszystkich przesłanek warunkujących nabycie prawa do wcześniejszej
emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach prowadzi do nabycia prawa do
tego świadczenia. Należy zatem ustalić dzień, w którym ubezpieczony ubiegający
się o przedmiotowe świadczenie spełnia faktycznie wszystkie te przesłanki łącznie.
Za taki dzień niewątpliwie nie można uznać dnia osiągnięcia przez ubezpieczonego
wieku uprawniającego do wcześniejszej emerytury, gdy dzień ten przypada na
okres pozostawania w stosunku pracy. W tym dniu nie jest bowiem spełniona
przesłanka rozwiązania stosunku pracy w rozumieniu art. 184 ust. 2 ustawy
emerytalnej. Spełnienie wszystkich przesłanek ma niewątpliwie miejsce w
okolicznościach, gdyby ubezpieczony rozwiązał stosunek pracy najpóźniej w dniu
osiągnięcia wieku emerytalnego lub też – rozwiązał go już po tym dniu, przy czym
w tej drugiej sytuacji ubezpieczony nabywa prawo do emerytury dopiero w dniu
rozwiązania stosunku pracy, bo dopiero w tym dniu dochodzi do kumulatywnego
spełnienia wszystkich przesłanek warunkujących nabycie prawa do emerytury
zgodnie z art. 184 ust. 1 i 2 w związku z art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej.
W niniejszej sprawie na skutek błędnej wykładni art. 184 ustawy emerytalnej
Sąd Apelacyjny uznał, że L. M. spełnił wszystkie warunki uprawniające do
emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej w dniu
7
osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego, tj. 20 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny
bezzasadnie za fakt bez znaczenia dla oceny prawnej uznał okoliczność, na którą
powoływał się organ rentowy w postępowaniu apelacyjnym, a mianowicie, że po
rozwiązaniu stosunku pracy z dniem 31 grudnia 2010 r. a przed datą osiągnięcia
wieku emerytalnego, ubezpieczony podjął kolejne zatrudnienie w ramach stosunku
pracy, a zatem w dniu 20 lutego 2010 r. (ukończenia 60 lat) nie spełniał faktycznie
wymaganej przesłanki rozwiązania stosunku pracy. Sąd Apelacyjny, dokonując
wykładni art. 184 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej błędnie uznał, że ubezpieczony
pozostający w stosunku pracy w dacie osiągnięcia wieku wymaganego dla nabycia,
przewidzianego w tym przepisie, prawa do emerytury, nabywa to prawo, jeżeli
wcześniej rozwiązał inny stosunek pracy. Tymczasem takie rozumienie przepisów
art. 184 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej jest niewłaściwe. Stosownie do treści art. 184
ust. 1 ustawy emerytalnej ubezpieczonym, urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r.,
przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32. Natomiast
przepis art. 184 ust. 2 stanowi, że emerytura, o której mowa w ust. 1 przysługuje
pod warunkiem rozwiązania stosunku pracy – w przypadku ubezpieczonego
będącego pracownikiem. Wykładnia językowa i funkcjonalna tak sformułowanych
przepisów art. 184 ust. 1 i 2 w związku z art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej
prowadzi do jedynego wniosku, a mianowicie, że brak rozwiązania stosunku pracy
w dniu osiągnięcia przez ubezpieczonego wieku uprawniającego do nabycia prawa
do emerytury stoi na przeszkodzie nabycia tego prawa (art. 184 ust. 1 i 2 ustawy
emerytalnej w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r.). Oznacza to,
że ci ubezpieczeni, którzy osiągną wiek emerytalny i są pracownikami, aby nabyć
prawo do przedmiotowego świadczenia, dodatkowo muszą rozwiązać stosunek
pracy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2012 r., I UK
325/11, LEX nr 1125267; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 r., I UK
132/07, LEX nr 621798).
Z tych względów, za uzasadniony należy uznać również zarzut kasacyjny
naruszenia przepisów art. 381 i art. 382 i art. 316 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny, na
skutek błędnej wykładni art. 184 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej, bezpodstawnie
pominął istotny dla podstawy faktycznej – podlegającej ocenie prawnej – dowód
powołany w postępowaniu apelacyjnym przez organ rentowy na okoliczność
8
pozostawania ubezpieczonego w okresie od 18 lutego 2011 r. do 18 maja 2011 r. w
stosunku pracy. Przedmiotowe uchybienie mogło mieć niewątpliwie wpływ na wynik
sprawy. Wskutek powyższego, Sąd Apelacyjny nie dokonał ustalenia czy
ubezpieczony w dniu osiągnięcia wieku uprawniającego do wcześniejszej
emerytury z art. 184 ustawy emerytalnej pozostawał pracownikiem w stosunku
pracy, czy też nie, co ma istotne znaczenie dla oceny zasadności roszczenia
ubezpieczonego.
Nie jest natomiast trafny zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów
postępowania art. 385 k.p.c. i art. 386 § 1 k.p.c.. Zastosowanie przez Sąd drugiej
instancji art. 385 k.p.c. w warunkach, gdy uznał, że apelacja jest bezzasadna nie
stanowi o naruszeniu przez ten sąd art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c. Należy podkreślić,
że skorzystanie przez sąd apelacyjny z art. 385 lub art. 386 § 1 - 4 k.p.c. przy
wydawaniu orzeczenia jest konsekwencją czynności podjętych na wcześniejszych
etapach postępowania, nie zaś przyczyną zarzucanej wadliwości rozstrzygnięcia, a
zatem nie może być postrzegane jako uchybienie przepisom prawa procesowego,
które samodzielnie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. postanowienia
Sądu Najwyższego: z dnia 27 sierpnia 2008 r., II UK 79/08, LEX nr 785530 i z dnia
16 grudnia 2008 r., I PK 96/08, LEX nr 529754; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12
czerwca 2003 r., IV CKN 355/01, LEX nr 602298; z dnia 28 października 2005 r.,
II CK 37/05, LEX nr 186853; z dnia 15 kwietnia 2010 r., II CSK 515/09, LEX nr
602231). Przepisy art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c. jedynie wyjątkowo mogą stanowić
usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, na przykład wtedy, gdyby sąd drugiej
instancji uznał, że apelacja jest bezzasadna i nie oddalił jej albo gdyby ją oddalił,
uznając ją jednocześnie za zasadną (por. postanowienie Sądu Najwyższego: z dnia
8 maja 2002 r., III CKN 917/00, LEX nr 55498; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27
czerwca 2011 r., I UK 400/10, LEX nr 1043986). Taka sytuacja nie miała jednak
miejsca w niniejszej sprawie.
Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku na podstawie
art. 39815
§ 1 zdanie pierwsze i art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 w związku z
art. 39821
k.p.c.