Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt II CSK 583/12
POSTANOWIENIE
Dnia 26 czerwca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
w sprawie z wniosku J. C.
przy uczestnictwie I. C.
o podział majątku,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 26 czerwca 2013 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w P.
z dnia 24 maja 2012 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie I. 1, 3, 4 (jeden,
podpunkt 1, 3 i 4) oraz w punkcie III i IV (trzecim i czwartym) i
sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Okręgowemu w P. do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zmienił postanowienie Sądu
Rejonowego w ten sposób, że ustalił, iż w skład majątku wspólnego I. C. i J. C.
wchodzi udział 3/8 części w zabudowanej nieruchomości oznaczonej numerem
1777 o powierzchni 0,0700 ha o wartości 65.848 zł i przyznał ten udział I. C.,
zasądzając na rzecz wnioskodawcy tytułem dopłaty kwotę 11.030 zł płatną w
terminie do dnia 1 września 2012 r., odrzucił wniosek J. C. o zasądzenie kwoty
6.480 zł tytułem zwrotu nakładów poczynionych na majątek wspólny oraz oddalił
apelację uczestniczki w pozostałej części i wnioskodawcy w całości.
Sądy obu instancji ustaliły, że wspólność ustawowa pomiędzy stronami
została zniesiona wyrokiem z dnia 18 listopada 2005 r. w sprawie sygn. III RC …/05,
a wyrokiem z dnia 3 czerwca 2007 r. sygn. IC …/07, Sąd Okręgowy rozwiązał
małżeństwo przez rozwód z winy męża. W dniu 22 maja 2001 r. J. C., T. C. i E. K.
podarowali stronom swoje udziały 7/8 części w nieruchomości położonej w S. o
powierzchni 0,0700 ha o wartości 174.595 zł, oznaczonej numerem 1777, dla której
prowadzona jest księga wieczysta […], a udział 1/8 części należał do
wnioskodawczyni z tytułu spadkobrania. W tym dniu małżonkowie zawarli umowę
rozszerzającą wspólność ustawową małżeńską na wszelkie przedmioty i prawa
majątkowe nabyte przed zawarciem małżeństwa. Wskutek odwołania darowizny
przez J. C. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 30 października 2008 r. w sprawie sygn.
IC …/08, zobowiązał J. C. do złożenia oświadczenia woli przenoszącego na nią
własność udziału wynoszącego 5/16 części w powyższej nieruchomości.
Do majątku wspólnego Sąd Rejonowy zaliczył ruchomości stanowiące
wyposażenie domu oraz całą nieruchomość położoną w S. uznając, że bez
znaczenia dla podziału majątku pozostaje wyrok w sprawie IC …/08 jako wydany
już po ustaniu wspólności ustawowej małżeńskiej. Sąd drugiej instancji nie podzielił
tego stanowiska i wskazał, że zgodnie z art. 684 k.p.c., stosowanym odpowiednio
poprzez art. 567 § 3 k.p.c., skład oraz wartość majątku podlegającego podziałowi
ustala sąd, przy czym aczkolwiek miarodajna dla ustalenia przynależności danego
prawa do majątku wspólnego jest chwila ustania wspólności majątkowej, to
podziałem objęte mogą być tylko te przedmioty, które nadal istnieją w masie
podlegającej podziałowi. J. C. jest obecnie wpisana w księdze wieczystej jako
3
współwłaściciel nieruchomości w 5/16 częściach, a zatem strony pozostają
współwłaścicielami udziału wynoszącego 3/8 części o wartości 65.848 zł, zaś
wnioskodawcy służy udział 3/16 części. Wartość udziału wnioskodawcy w majątku
o łącznej wartości 72.038 zł (65.848 zł + ruchomości 6190 zł) wynosi zatem 32.989
zł i po pomniejszeniu o nakłady dokonane przez strony, spłata na rzecz
wnioskodawcy wynosi 11.030 zł. Sąd Okręgowy odrzucił nadto na podstawie art.
199 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wniosek J. C. o ponowne rozliczenie kwoty
6480 zł z tytułu nakładu na majątek wspólny, bowiem w tym przedmiocie został
wydany prawomocny wyrok w sprawie IC …/09.
W skardze kasacyjnej, opartej o pierwszą podstawę kasacyjną (art. 3983
§ 1
pkt 1 k.p.c.), wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. art. 43
§ 1, 501
i 46 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 1035 k.c. i 197 k.c.
poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zaliczeniu podlegał jedynie
udział wynoszący 3/8 części w opisanej przez Sąd nieruchomości, a nie cała
nieruchomość, ewentualnie udział 11/16 części nieruchomości stanowiącej majątek
wspólny stron na datę orzekania. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia
w punkcie I.1, I.3 i I.4 i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zagadnienie stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami w zakresie
objętym wspólnością ustawową od chwili ustania tej wspólności oraz kwestię
podziału majątku wspólnego reguluje art. 46 k.r.o. odsyłając w sprawach
nieunormowanych przepisami Działu III, Rozdziału I kodeksu do odpowiedniego
stosowania przepisów o wspólności majątku spadkowego oraz dziale spadku,
a zatem do art. 1035 – 1036 k.c., a poprzez te przepisy do art. 197 – 221 k.c.
Przepisy te mają zastosowanie również do wspólności majątkowej ustanowionej
umową z zachowaniem przepisów Oddziału 2 Rozdziału II Działu III kodeksu.
Zgodnie z art. 501
w razie ustania wspólności udziały małżonków są równe chyba,
że umowa majątkowa małżeńska stanowi inaczej. Z niekwestionowanych ustaleń
faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany wynika, że strony zawarły
małżeńską umowę majątkową rozszerzając wspólność ustawową na wszystkie
przedmioty i prawa majątkowe nabyte przed zawarciem małżeństwa. Wobec braku
4
ustalenia, że w umowie strony ustanowiły inne zasady określenia udziałów w razie
ustania wspólności, niż określone w art. 501
k.r.o., przyjąć należy, że udziały te są
równe.
Nie ma racji skarżący wywodząc, że zaliczeniu do majątku wspólnego stron
powinna podlegać cała nieruchomość położona w S. Co do zasady przedmiotem
postępowania o podział jest majątek, który był objęty wspólnością majątkową i
istniał w dacie jej ustania. Ruchomości i nieruchomości wchodzące w skład majątku
w tej dacie muszą jednak istnieć w dacie dokonywania podziału, bowiem
decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia mają okoliczności istniejące w dacie
zamknięcia rozprawy (art. 316 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Sąd ma obowiązek
orzeczenia o przyznaniu jednemu z byłych małżonków istniejących składników
majątkowych i dokonania rozliczenia ich wartości. Składniki bezprawnie zniszczone
lub zbyte przez jednego z małżonków podlegają rozliczeniu, natomiast składniki
zużyte w toku normalnego używania nie są uwzględniane. Tożsama sytuacja
zachodzi w wypadku, gdy prawo własności całej nieruchomości lub jej części
stanowiące majątek wspólny w czasie ustania wspólności majątkowej, zostaje
utracone przez byłych małżonków po tej dacie a przed dokonaniem podziału. Może
być to wynikiem takich zdarzeń prawnych jak przejście własności nieruchomości na
osobę trzecią ex lege, uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem
prawnym, a także – jak w sprawie niniejszej - skutecznego odwołania darowizny.
Odwołanie to, będące jednostronną czynnością prawną darczyńcy, wywiera
wprawdzie jedynie skutek obligacyjny, jednakże z chwilą złożenia oświadczenia
przez obdarowanego o zwrotnym przeniesieniu prawa własności lub
uprawomocnienia się wyroku zastępującego to oświadczenie (art. 64 k.c. i art. 1047
k.c.) następuje skutek rzeczowy, co prowadzi do definitywnego zniesienia stosunku
prawnego powstałego w wyniku zawartej umowy darowizny i przywraca w zakresie
prawa własności taki stan prawny, jaki istniał przed jej zawarciem. Brak jest zatem
w takim wypadku podstaw do objęcia nieruchomości lub jej części podziałem
majątku wspólnego, skoro byli małżonkowie lub jeden z nich utracili w części albo w
całości prawo własności nieruchomości na rzecz osoby trzeciej. Prawidłowo przyjął
więc Sąd Okręgowy, że udział we współwłasności nieruchomości w wysokości 5/16
części, co do którego zostało złożone skuteczne oświadczenie o odwołaniu
5
darowizny i stanowiący przedmiot prawomocnego wyroku zobowiązującego
wnioskodawcę do jego zwrotnego przeniesienia na J. C., nie może zostać zaliczony
do majątku wspólnego stron i podlegać podziałowi lub rozliczeniu.
Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. art. 43 § 1, 501
i 46 kodeksu
rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 1035 k.c. i 197 k.c. w części dotyczącej
wysokości udziału w prawie własności nieruchomości zakwalifikowanego jako
majątek wspólny stron.
W systemie apelacyjnym sąd odwoławczy jest nie tylko instancją kontrolną,
ale przede wszystkim instancją merytoryczną (art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c.).
Obowiązek orzekania na podstawie materiału dowodowego zebranego
w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym
oznacza, że sąd ten nie może poprzestać na ustosunkowaniu się do zarzutów
apelacyjnych, a w każdym wypadku dokonać ponownych ustaleń faktycznych
i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego. Jedynie w wypadku,
gdy je w całości podziela, może ograniczyć się do stwierdzenia, że przyjmuje je za
własne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2009 r., II PK 151/09,
z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ. oraz orzecznictwo przytoczone w jego
uzasadnieniu). Jeżeli sąd odwoławczy dokonuje odmiennej, niż sąd pierwszej
instancji oceny prawnej, obowiązany jest wskazać ustalenia faktyczne stanowiące
jej podstawę. Dokonanie oceny prawnej to ustalenie podstawy prawnej orzeczenia,
a więc dobór właściwego przepisu prawa materialnego, jego wykładnia i
subsumpcja. Dokonując odmiennego, niż Sąd Rejonowy ustalenia składu majątku
wspólnego stron w części dotyczącej nieruchomości Sąd Okręgowy obowiązany był
wskazać nie tylko na przyczyny uznania, że w skład majątku podlegającego
podziałowi nie wchodzi udział 5/16 części nieruchomości, ale w drodze wywodu
prawnego wyjaśnić również jakie przepisy prawa stanowiły podstawę zaliczenia do
majątku wspólnego 3/8 jej części, dokonać ich wykładni i subsumpcji w sposób
umożliwiający ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia. Uzasadnienie zaskarżonego
postanowienia nie zawiera wyjaśnienia motywów, które doprowadziły do przyjęcia
udziału w 3/8 częściach. W konsekwencji orzeczenie nie poddaje się w tym
zakresie kontroli kasacyjnej, co nie pozwala na ocenę zarówno zasadności zarzutu
podniesionego w skardze kasacyjnej, jaki i prawidłowości rozstrzygnięcia. Na
6
marginesie zwrócić należy także uwagę na błąd rachunkowy w wyliczeniu wartości
udziału 3/8 części.
Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815
k.p.c.
db