Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt I UK 65/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 3 lipca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Katarzyna Gonera
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania H.K.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z deportacją do ZSRR,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lipca 2013 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 24 października 2012 r., sygn. akt […]
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2011 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w S., po ponownym rozpoznaniu sprawy, zmienił
2
decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 lutego 2010 r. w ten sposób,
że przyznał ubezpieczonemu H.K. na stałe od dnia 1 grudnia 2009 r. prawo do
renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z deportacją do ZSRR.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony urodził się w dniu 2
października 1945 r. Od dnia 1 sierpnia 1995 r. pobierał rentę, początkowo z tytułu
zaliczenia do drugiej grupy inwalidów, a następnie (od 1 sierpnia 1998 r. do 31
marca 2006 r.) z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Od dnia 1 kwietnia 2006 r.
ubezpieczony otrzymuje emeryturę. Decyzją Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i
Osób Represjonowanych z dnia 7 lipca 2009 r. ubezpieczonemu - jako osobie
przebywającej na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR - przyznano
uprawnienia kombatanckie za okres od maja 1945 r. do listopada 1950 r. W dniu 17
grudnia 2009 r. ubezpieczony złożył wniosek o rentę inwalidy wojennego. Lekarz
orzecznik ZUS - po uwzględnieniu opinii lekarza konsultanta psychiatry - rozpoznał
u wnioskodawcy zaburzenia adaptacyjne i nie stwierdził u niego niezdolności do
pracy wywołanej pobytem w ZSRR. Również komisja lekarska ZUS nie stwierdziła
naruszenia sprawności organizmu ubezpieczonego w takim stopniu, który
stanowiłby podstawę dla orzeczenia długotrwałej niezdolności do pracy
pozostającej w związku z deportacją do ZSRR.
Sąd Okręgowy w oparciu o opinię biegłego psychiatry ustalił, że u
ubezpieczonego nastąpiła trwała zmiana osobowości po przeżyciach sytuacji
ekstremalnych, w wyniku czego jest on częściowo i trwale niezdolny do pracy od
września 2009 r. Niezdolność do pracy zarobkowej ma bezpośredni związek z
deportacją do ZSRR i przeżyciami tego okresu. W ocenie Sądu, ubezpieczony w
okresie wczesnego dzieciństwa został narażony "na rozwój" w warunkach
ekstremalnych podczas głodu, poczucia zagrożenia, bicia oraz znieważania, co
doprowadziło do powiększenia schorzeń układu krążenia a w sferze stanu
psychicznego do lęków, natręctw, zaburzeń snu, niestabilności emocjonalnej. Ze
względu na postępujący proces starzenia oraz wieloletnie schorzenia niezdolność
ubezpieczonego do pracy zarobkowej ma charakter trwały. Przy takich ustaleniach
Sąd Okręgowy przyjął, że ubezpieczony spełnił przesłanki z art. 12 ust. 2 pkt 1
ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach
będącymi ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U.
3
z 2012 r., poz. 400), wobec czego ma prawo do świadczeń pieniężnych
przewidzianych w ustawie z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów
wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 101,
poz. 648 ze zm.).
Od wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy wniósł apelację. Wyrokiem z
dnia 24 października 2012 r., Sąd Apelacyjny zmienił orzeczenie Sądu pierwszej
instancji i oddalił odwołanie. Sąd drugiej instancji wywiódł, że w 2009 r. u
wnioskodawcy rozpoznano łagodne zaburzenia funkcji poznawczych, które w
obecnej ocenie klinicznej powodują cechy rozpoczynającego się zespołu
psychoorganicznego, niezwiązanego z pobytem w ZSRR. Wnioskodawca "miał
prawidłową drogę w trakcie pracy", "wypracował" emeryturę, wobec czego brak
podstaw do stwierdzenia, że zmiany osobowości miały wpływ na jego zdolność do
pracy. Aktualnie u wnioskodawcy występują pewne zaburzenia osobowości, ale nie
mają one żadnego wpływu na jego zdolność do pracy, gdyż nie pozostają w
związku z jego deportacją do ZSRR. Według Sądu odwoławczego, sporządzona w
postępowaniu apelacyjnym opinia biegłej psychiatry K.K. "w sposób jasny,
konkretny i nie budzący wątpliwości" daje podstawę do twierdzenia, że stan zdrowia
ubezpieczonego nie pozostaje w związku z jego deportacją do ZSRR. Według Sądu
Apelacyjnego, za inwalidztwo pozostające w związku z pobytem na deportacji
uważa się inwalidztwo będące następstwem zranień, kontuzji bądź innych obrażeń
lub chorób powstałych w związku z tym pobytem. W celu wykazania związku
przyczynowego między aktualną niezdolnością do pracy ubezpieczonego a jego
pobytem na deportacji w ZSRR, niezbędne jest zatem udowodnienie obrażeń lub
chorób odniesionych w związku z pobytem na deportacji, które w następstwie
swojego rozwoju doprowadziły do niezdolności ubezpieczonego do pracy. Nie
wystarczy - zdaniem Sądu - wykazanie tylko samej deportacji, związanych z tym
przeżyć i trudnych warunków pobytu. Postępowanie dowodowe przeprowadzone w
sprawie wykazało w sposób jednoznaczny, że ubezpieczony w trakcie swojej
kariery zawodowej nie miał żadnych problemów adaptacyjnych i dlatego brak
podstaw do uznania, że zmiany osobowości miały wpływ na jego zdolność do
pracy. Łagodne zaburzenia funkcji poznawczych ujawniły się u niego dopiero w
4
2009 r. i aktualnie występujące u niego schorzenie w postaci rozpoczynającego się
zespołu psychoorganicznego nie jest związane z pobytem na deportacji w ZSRR.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną, w
której zarzucił naruszenie: 1) art. 213 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez
"nieuwzględnienie faktu powszechnie znanego, że: nie było możliwe w trakcie
zesłania w ZSRR gromadzenie dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia
Powoda a wskazującej, że w okresie deportacji chorował na czerwonkę
krwotoczną, świerzb, zapalenie stawów, anemię, krzywicę oraz że w okresie PRL
nie było możliwe gromadzenie dokumentacji medycznej wskazującej na
patogenezę pojawiających się u Powoda chorób i związek ich pojawiania się z
deportacją do ZSRR (rodzaj siły wyższej); represje i eksterminacja wpływają na
stan zdrowia osoby, która została nimi dotknięta, zwłaszcza jeżeli jest to osoba na
wczesnym etapie rozwoju"; 2) art. 232 zdanie drugie w związku z art. 278 § 1 w
związku z art. 272 w związku z art. 3 i w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c. przez
naruszenie zasady kontradyktoryjności wskutek niedopuszczenia z urzędu na
etapie postępowania apelacyjnego "dowodu z konfrontacji biegłych psychiatrów K.
P. i Z. S. oraz psychiatrów prof. dra n. med. W. G. oraz psychologa dra n. med. J.
G., których opinie są dla Powoda korzystne - z biegłą K. K., która wydała opinię
niekorzystną", przy czym według skarżącego skoro na jego korzyść wypowiedziało
się łącznie trzech psychiatrów i psycholog, to dopuszczenie z urzędu takiego
dowodu, z uwagi na stanowisko organu rentowego w sytuacji procesowej, jaka
zaistniała na etapie postępowania odwoławczego, było "szczególnie uzasadnione i
oczywiste"; 3) art. 234 w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c. wskutek pominięcia
"domniemania prawnego" wynikającego z art. 4 ust. 1 pkt 3 b ustawy z dnia 24
stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami
represji wojennych i okresu powojennego, zgodnie z którym przymusowe zesłanie i
deportacja do ZSRR stanowią represję w rozumieniu tej ustawy, zaś pobyt dziecka
w wieku do lat 14 w miejscu zesłania w ZSRR ma charakter eksterminacyjny, w
sytuacji, gdy organ rentowy tego domniemania nie obalił; 4) art. 285 § 1 w związku
z art. 381 w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c. przez dopuszczenie w postępowaniu
apelacyjnym dowodu z niekorzystnej dla skarżącego opinii biegłej psychiatry K.K.,
niezawierającej pisemnego uzasadnienia oraz uznanie tej opinii za niebudzącą
5
wątpliwości, co pozbawiło ubezpieczonego możliwości obrony jego praw. Skarżący
wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów
procesu.
Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:
Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o
kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i
okresu powojennego, przepisy tej ustawy stosuje się również do osób, które
podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, przy czym represjami są w
szczególności okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i
narodowościowych na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR. To oznacza,
że osobie poddanej represjom w wyniku deportacji (zesłania) do ZSRR przysługują
świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach ustawy z dnia
29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin,
pod warunkiem, że jej inwalidztwo (aktualnie niezdolność do pracy) pozostaje w
związku z pobytem w ZSRR (art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy o kombatantach). Za
całkowitą lub częściową niezdolność do pracy pozostającą w związku z pobytem w
ZSRR uważa się z kolei, niezdolność do pracy będącą następstwem zranień,
kontuzji bądź innych obrażeń lub chorób powstałych w związku z tym pobytem,
przy czym ustalenia takiego związku dokonuje lekarz orzecznik Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych (art. 12 ust. 3 i 4 ustawy o kombatantach). W tym
kontekście trafnie przyjmuje się w orzecznictwie, że nabycie prawa do świadczenia
przez osobę represjonowaną nie wynika z samego podlegania represjom, ale
wymaga wykazania związku przyczynowego, a więc tego że stwierdzona
niezdolność do pracy pozostaje w związku z pobytem w miejscach represjonowania
i jest następstwem schorzeń pozostających w związku z tym pobytem (wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., II UKN 124/99, OSNAPiUS 2000 nr 24,
poz. 912; z dnia 8 lutego 2000 r., II UKN 382/99, OSNAPiUS 2001 nr 14, poz. 471;
z dnia 13 czerwca 2000 r., II UKN 586/99, OSNAPiUS 2001 nr 24, poz. 718; z dnia
3 lipca 2001 r., II UKN 458/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 183; z dnia 8 listopada
6
2001 r., II UKN 584/00, LEX nr 567862; z dnia 15 lutego 2006 r., II UK 63/05, LEX
nr 272559 oraz z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 221/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz.
242).
W stanie faktycznym stanowiącym podstawę zaskarżonego wyroku, lekarz
orzecznik i komisja lekarska ZUS nie stwierdzili wystąpienia związku
przyczynowego pomiędzy schorzeniami, na które cierpi ubezpieczony a jego
przymusowym pobytem w ZSRR. To ustalenie było podstawą odmowy przyznania
skarżącemu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wywołanej deportacją do
ZSRR. Z kolei, Sąd pierwszej instancji, po przeprowadzeniu postępowania
dowodowego z wykorzystaniem w szczególności opinii biegłej sądowej z zakresu
psychiatrii (Z.S.) ustalił, że taki związek przyczynowy występuje. To doprowadziło
Sąd Okręgowy do wniosku, że decyzja organu rentowego powinna zostać
zmieniona a świadczenie przyznane ubezpieczonemu. Sąd Apelacyjny na
okoliczność stwierdzenia związku przyczynowego (bądź jego braku) między
schorzeniami ubezpieczonego a jego przymusowym pobytem w ZSRR, dopuścił w
postępowaniu apelacyjnym nowy dowód z opinii innego biegłego psychiatry (K.K.).
Konkluzje przedstawione w tej opinii całkowicie różniły się od wniosków
sformułowanych przez biegłą Z.S.. Pomimo dwóch sprzecznych opinii wydanych w
rozpoznawanej sprawie przez biegłych lekarzy tej samej specjalności, Sąd
odwoławczy oparł rozstrzygnięcie wyłącznie na podstawie opinii wydanej w
postępowaniu apelacyjnym (całkowicie pomijając opinię sporządzoną w
postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji) i nie czyniąc jakichkolwiek starań w
kierunku wyjaśnienia sprzeczności zachodzących pomiędzy opiniami. Sąd drugiej
instancji przyjął, że opinia biegłej K.K. została sporządzona "w sposób jasny,
konkretny i nie budzący wątpliwości".
W utrwalonym orzecznictwie Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że w
razie wydania w sprawie dwóch rozbieżnych w istotnych kwestiach opinii
lekarskich, oparcie ustaleń tylko na jednej z nich, bez wyjaśnienia sprzeczności, nie
jest prawidłowe (wyroki z dnia 15 lipca 1998 r., II UKN 126/98, OSNAPiUS 1999 nr
13, poz. 436; z dnia 16 września 1998 r., II UKN 220/98, OSNAPiUS 1999 nr 18,
poz. 597; z dnia 23 marca 1999 r., II UKN 543/98, OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 433;
z dnia 30 listopada 1999 r., II UKN 220/99, OSNAPiUS 2001 nr 6, poz. 204; z dnia
7
19 września 2000 r., II UKN 722/99, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 169; z dnia 8
lutego 2002 r., II UKN 112/01, OSNP 2003 nr 23, poz. 580 oraz z dnia 7 lipca
2005 r., II UK 277/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 97). Jeżeli Sąd drugiej instancji
dopuścił dowód, który nasuwa wątpliwości co do wniosków wynikających z opinii
przeprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji, to powinien wątpliwości te usunąć,
co najmniej przez zażądanie ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie na
zasadach określonych w art. 286 k.p.c. (wyrok z dnia 23 kwietnia 1999 r., II UKN
590/98, OSNAPiUS 2000 nr 12, poz. 484). Co istotne, sposobem na rozwikłanie
rozbieżnych pisemnych opinii biegłych nie powinno być ich uzupełnienie jedynie
przez biegłych, którzy wydali niekorzystną dla ubezpieczonego opinię, ale przede
wszystkim zażądanie ustnego wyjaśnienia rozbieżności przez wszystkich biegłych,
którzy dokonali rozbieżnych ocen medycznych stanu zdrowia ubezpieczonego
(wyrok z dnia 5 kwietnia 2007 r., I UK 309/06, LEX nr 470001). W razie zaistniałej
rozbieżności w opiniach biegłych nie jest również wykluczona potrzeba
dopuszczenia przez sąd dowodu z opinii kolejnych biegłych, czy też z opinii
instytutu naukowego lub naukowo-badawczego (wyroki z dnia 1 września 2009 r.,
I PK 83/09, LEX nr 550988; z dnia 14 stycznia 2011 r., II UK 160/10, LEX nr 786386
oraz z dnia 9 stycznia 2012 r., I UK 200/11, LEX nr 1162648).
W skardze kasacyjnej trafnie zwrócono uwagę, że w zaistniałej sytuacji
procesowej obowiązkiem Sądu drugiej instancji było doprowadzenie do
"konfrontacji" biegłych psychiatrów, którzy wypowiadali się na temat stanu zdrowia
ubezpieczonego, jego niezdolności do pracy i jej związku z przymusowym pobytem
w ZSRR oraz wydali w tej mierze odmienne (sprzeczne) opinie. Oparcie się przez
Sąd Apelacyjny przy wydaniu zaskarżonego wyroku (zmieniającego wyrok Sądu
Okręgowego) wyłącznie na niekorzystnej dla ubezpieczonego opinii wydanej przez
biegłą ustanowioną w postępowaniu odwoławczym, oznacza zasadność niektórych
ze wskazanych w skardze podstaw. Zbyt daleko idący jest wniosek o nieważności
postępowania, ale - w sposób wpływający istotnie na wynik sprawy w kontekście
zarzutów naruszenia prawa materialnego - został naruszony art. 278 § 1 w związku
z art. 391 § 1 k.p.c.
Z powołanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1 i art.
108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
8
/tp/