Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt III CSK 245/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 lipca 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Barbara Myszka
w sprawie z powództwa I. T.
przeciwko Syndykowi Masy Upadłości B. S.A. w K. - w upadłości likwidacyjnej i
Agencji Rozwoju Miasta S.A. w K.
przy udziale interwenientów ubocznych: Zakładu Usług Energetycznych
i Komunikacyjnych Grupa S.A. w K. i M. sp. z o.o. w K.
po stronie pozwanej Agencji Rozwoju Miasta S.A. w K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 11 lipca 2014 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej Agencji Rozwoju Miasta S.A. z siedzibą
w K. oraz skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego M. sp. z o.o. w K.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 23 stycznia 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Powódka I. T. domagała się zasądzenia solidarnie od pozwanych: B. S.A. w
K. oraz Agencji Rozwoju Miasta S.A. z siedzibą w K. kwoty 264 459,40zł wraz z
ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.
Sąd Okręgowy - Sąd Gospodarczy w K., wyrokiem z dnia 15 maja 2012 r.,
zasądził od strony pozwanej B. S.A. na rzecz powódki I. T. kwotę 264.459,40 zł z
ustawowymi odsetkami od kwoty 161.369,40 zł od dnia 10 listopada 2008 r. i od
kwoty 103.090 zł od dnia 25 listopada 2008 r. oraz kosztami procesu; oddalił
powództwo w stosunku do pozwanej Agencji Rozwoju Miasta S.A. (pkt 2) i orzekł o
kosztach procesu (pkt 3). Ustalił, że strony były uczestnikami zadania
inwestycyjnego p.n. „Budowa […]". Pozwana Agencja Rozwoju Miasta S.A. była
inwestorem tego zadania. Natomiast powódka była podwykonawcą robót zleconych
przez pozwany B. S.A. Powódka wykonała instalację zasilania dla układów
oddymiania wentylacji mechanicznej i klimatyzacji oraz roboty dodatkowe objęte
zleceniami na dostawę i montaż czerpni ściennych dla klatek schodowych oraz na
wykonanie instalacji zasilania dla układów oddymiania wentylacji mechanicznej i
klimatyzacji. Roboty objęte umową z 30 kwietnia 2008 r. nie zostały przez powódkę
wykonane w terminie z powodu braku frontu robót na poszczególnych etapach
robót oraz braku właściwej koordynacji robót przez pozwanego B. S.A., a także
zmian w dokumentacji projektowej i konieczności wykonania robót dodatkowych.
Pozwany wykonawca na bieżąco był informowany o braku frontu robót i kwestia ta
podnoszona była na naradach roboczych. Zmiany projektowe wprowadzane przez
projektantów w trybie nadzoru autorskiego powodowały konieczność wykonania
robót dodatkowych.
Pozwany B. S.A. - nie kwestionując roszczenia powódki o zapłatę reszty
wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane - przedstawił do potrącenia kary
umowne naliczone w kwocie 241.309,90 zł za opóźnienie w oddaniu robót objętych
umową oraz robót dodatkowych. Zarzut potrącenia wierzytelności z tytułu kar
umownych Sąd Okręgowy uznał za bezskuteczny, gdyż opóźnienie w oddaniu
robót budowlanych powstało w jego ocenie z przyczyn niezależnych od powódki.
3
Uwzględniając powództwo w stosunku do pozwanego B. S.A. Sąd I instancji
przyjął, że B. S.A. odmówił powódce bezzasadnie zapłaty reszty wynagrodzenia
wynikającego z faktury nr […] z dnia 30 września 2008 r. w kwocie 161.369,40 zł
oraz z faktury nr […] z dnia 15 października 2008 r. w kwocie 103.090 zł.
Oddalając powództwo w stosunku do pozwanej Agencji Rozwoju Miasta S.A.,
Sąd Okręgowy wskazał, że nie zaistniały przesłanki do przyjęcia solidarnej
odpowiedzialności pozwanego inwestora za zapłatę wynagrodzenia za wykonane
roboty, przewidziane w art. 6471
§ 5 k.c. Powódka nie przedstawiła bowiem
inwestorowi umowy zawartej z B., ani też zakresu robót. Ugoda sądowa z dnia 19
października 2009 r. dotyczy wyłącznie rozliczeń między inwestorem, a wykonawcą
(B.) i interwenientami ubocznymi na wypadek skutecznego dochodzenia przez
podwykonawców roszczeń od pozwanego inwestora, i nie może być źródłem tych
roszczeń.
Po wydaniu wyroku przez Sąd I instancji została ogłoszona upadłość
likwidacyjna B. S.A. (postanowienie Sądu Rejonowego w K., Wydział Gospodarczy
dla spraw upadłościowych i naprawczych z dnia 12 czerwca 2012 r.).
Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny zawiesił postępowanie
w zakresie punktu 1 zaskarżonego wyroku, tj. w części uwzględniającej powództwo,
na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. (punkt I); zmienił zaskarżony wyrok w punkcie
2 i 3 w ten sposób, że zasądził od pozwanej Agencji Rozwoju Miasta Spółki
Akcyjnej na rzecz powódki kwotę 241.309,90 zł wraz z odsetkami i kosztami
procesu, zaznaczając, że odpowiedzialność tego podmiotu jest solidarna z
odpowiedzialnością Syndyka Masy Upadłości B. S.A. oraz umorzył postępowanie
co do kwoty 23.149,50 zł (punkt III) i orzekł o kosztach postępowania (punkt IV i V).
Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowo m.in., że umowa zawarta z powódką jako
podwykonawcą zawierała zapis, że inwestorem zadania inwestycyjnego jest
Agencja Rozwoju Miasta S.A. Wykonywane przez powódkę roboty objęte umową z
dnia 30 kwietnia 2008 r. oraz zleceniami z dnia 28 lipca 2008 r. oraz 29 lipca 2008
r. zaakceptował pozwany inwestor. W dniu 21 listopada 2008 r. przedstawiciel
inwestora oraz B. i ZUE S.A. dokonali odbioru technicznego robót zrealizowanych
przez powódkę, stwierdzając, że zostały zrealizowane zgodnie z projektem
4
technicznym. Bezpośredni nadzór nad wykonawcami sprawował inżynier kontraktu,
który interesował się rozliczeniem B. z podwykonawcami, w tym rozliczeniem robót
zrealizowanych przez powódkę. W dniu 19 października 2009. r. Agencja Rozwoju
Miasta zawarła z konsorcjum firm realizujących zadanie inwestycyjne ugodę
sądową. W zawartej ugodzie sądowej konsorcjum firm: Zakład Usług
Energetycznych i Komunikacyjnych Grupa ZUE S.A. w K., B. S.A. w K. i M. Sp. z
o.o. w K. zobowiązało się pokryć wszelkie zasadne zobowiązania wobec
podwykonawców dochodzone w trybie art. 6471
k.c. Sąd ustalił, że opóźnienie w
wykonaniu robót dodatkowych realizowanych przez powódkę było spowodowane
opóźnieniem dostaw szaf i rozdzielni obiektowych, a także opóźnieniem docelowej
dostawy energii elektrycznej przez pozwany B. (wykonawcę).
Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że w sprawie zachodzą
przesłanki do przyjęcia solidarnej odpowiedzialności pozwanej Agencji Rozwoju
Miasta S.A. (inwestora) z upadłym wykonawcą B. S.A. za zapłatę reszty
wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane do kwoty 241,309,90 zł, do której
powódka ograniczyła roszczenie na rozprawie apelacyjnej w dniu 11 stycznia 2013
r. Wskazał, że z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, iż inwestor nawiązał
bezpośrednie stosunki z powódką jako podwykonawcą robót przez wstępne
zaakceptowanie rozwiązań technicznych, dokonywanie przeglądu technicznego, a
następnie ich odbiór techniczny. Znał zakres oraz wartość robót realizowanych
przez powódkę i był na bieżąco informowany o ich wykonywaniu, a jego
zachowanie wskazuje, że akceptował wykonanie robót objętych umową z dnia 30
kwietnia 2008 r. oraz zleceniami dodatkowymi pozwanego B. S.A. Zachodzą zatem
przesłanki do przyjęcia solidarnej odpowiedzialności inwestora i wykonawcy za
zapłatę powódce wynagrodzenia za wykonane i odebrane roboty budowlane,
przewidziane w przepisie art. 6471
§ 5 k.c. Podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji,
że B. (wykonawcy) nie przysługuje wobec powódki (podwykonawcy) wierzytelność
z tytułu kar umownych za zwłokę w wykonaniu robót budowlanych. Opóźnienie w
zakończeniu robót powstałe na skutek niewłaściwej koordynacji robót przez
pozwany B. oraz brak frontu robót i zmian w dokumentacji projektowej; nie może
być uznane za zawinione zachowanie powódki, a zatem zachodzą przesłanki do
5
zwolnienia powódki od odpowiedzialności za niedotrzymanie umownych terminów
zakończenia robót.
Skarga kasacyjna Agencji Rozwoju Miasta Spółki Akcyjnej została oparta na
obu podstawach określonych w art. 3983
§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia
przepisów postępowania skarżący zarzucił obrazę art. 379 pkt 3 w zw. z art 316 § 1
w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 192 i art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., art. 378 § 1 w zw. z art.
174 § 1 pkt 4 w zw. z art. 179 § 3 k.p.c., art. 177 § 1 pkt 1 w zw. z art. 72 § 1 pkt 2
i w zw. z art. 72 § 3 k.p.c. w zw. z art. 6471
§ 5 k.c., a w ramach podstawy
naruszenia prawa materialnego zarzucił obrazę art. 6471
§ 2 i 5 w zw. z art. 60 k.c.
W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie
o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez
oddalenie powództwa w stosunku do pozwanej Agencji.
Skarga kasacyjna interwenienta ubocznego M. Sp. z o.o. została oparta
również na obu podstawach określonych w art. 3983
§ 1 k.p.c. W ramach podstawy
naruszenia przepisów postępowania skarżący zarzucił obrazę art. 174 § 1 pkt 4 w
zw. z art. 179 § 3 zd. 1 w zw. z art. 378 § 1 i 2 k.p.c., art. 174 § 1 pkt 4 w zw. z art.
72 § 1 pkt 2 i w zw. z art. 72 § 3 k.p.c., art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., art. 278 § 1 k.p.c., a
w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzucił obrazę art. 60 w zw. z
6471
§ 2 i 5 k.c. oraz art. 60 w zw. z art. 65 i art. 6471
§ 2 i 5 k.c. W oparciu o te
zarzuty wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy
Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie
zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji powódki.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skargi kasacyjne strony pozwanej Agencji Rozwoju Miasta S.A. oraz
interwenienta ubocznego po jej stronie M. sp. z o.o. zawierają w znacznej części
tożsame lub zbliżone rodzajowo zarzuty, co pozwala na ich łączne rozważenie. W
większości zarzuty te odnoszą się do wadliwego zdaniem skarżących zawieszenia
postępowania przez Sąd Apelacyjny jedynie w zakresie obejmującym spór
pomiędzy powódką a Syndykiem Masy Upadłości B. S.A. w następstwie ogłoszenia
jego upadłości likwidacyjnej, po wydaniu wyroku przez Sąd Okręgowy.
6
Sąd Apelacyjny wydał w części wyrok reformatoryjny, uwzględniając apelację
powódki w stosunku do pozwanej Agencji Rozwoju Miasta S.A. (strony pozwanej
ad 2) bez bliższego rozważenia skutków zawieszenia postępowania wobec B. S.A.
(pozwanego ad. 1) dla istnienia solidarnej odpowiedzialności pozwanych. Przyjmując,
że odpowiedzialność ta powstała na gruncie art. 6471
§ 5 k.c. nie oceniał bliżej
także charakteru tej odpowiedzialności, mimo że powyższe kwestie miały
decydujące znaczenia dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.
W judykaturze wyrażono już wyraźnie pogląd, że solidarna odpowiedzialność
inwestora wobec podwykonawcy robót budowlanych ma szczególny charakter,
gdyż jest to solidarna odpowiedzialność gwarancyjna za cudzy dług (dług wykonawcy),
powstająca z mocy ustawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października
2010 r., II CSK 210/10). W tej sytuacji odpowiedzialność wykonawcy wobec
podwykonawcy stanowi przesłankę solidarnej odpowiedzialności inwestora za dług
wykonawcy, podobnie jak w przypadku odpowiedzialności poręczyciela jest nią
odpowiedzialność dłużnika wobec wierzyciela. Taka konstrukcja odpowiedzialności
inwestora umożliwia podwykonawcy wytoczenie powództwa o zapłatę za wykonane
roboty budowlane w różnych konfiguracjach podmiotowych po stronie pozwanej,
w tym wyłącznie przeciwko inwestorowi. W rozpoznawanej sprawie powódka
zdecydowała się jednak na wytoczenie powództwa równocześnie wobec
wykonawcy robót budowlanych i inwestora, co spowodowało określone
konsekwencje procesowe, których Sąd Apelacyjny nie uwzględnił. Po zawieszeniu
postępowania wobec strony pozwanej ad. 1 Sąd Apelacyjny przesądził o istnieniu
odpowiedzialności strony pozwanej ad. 2 zasadniczo w taki sam sposób, jak
w przypadku, w którym o odpowiedzialności inwestora miałby orzekać
w oddzielnym postępowaniu, traktując ją „przesłankowo". Nie był jednak w tym
sposobie postępowania konsekwentny, skoro orzekł, że odpowiedzialność strony
pozwanej jej solidarna z odpowiedzialnością strony pozwanej ad. 1. W skargach
kasacyjnych zasadnie podniesiono, że taka redakcja wyroku wymagałaby
przesądzenia odpowiedzialności także strony pozwanej ad. 1, czego Sąd
Apelacyjny nią uczynił, skoro postępowanie w stosunku do niej zawiesił. Już z tego
względu skargi kasacyjne zasługiwały na uwzględnienie w ramach podstawy
naruszenia przepisów postępowania.
7
W skargach kasacyjnych wskazano także zasadnie, że odpowiedzialność
inwestora wobec podwykonawcy robót budowlanych na podstawie art. 6471
§ 5 k.c.
wymaga w pierwszej kolejności stwierdzenia odpowiedzialności wykonawcy robót
wobec podwykonawcy, skoro odpowiedzialność inwestora ma charakter
gwarancyjny. W rozpoznawanej sprawie wykonawca dokonał potrącenia
wierzytelności z tytułu kar umownych z wierzytelnością dochodzoną pozwem
i twierdził, że wierzytelność powódki w związku z tym wygasła. W przypadku
zasadności zarzutu potrącenia wykonawcy odpowiedzialność gwarancyjna
inwestora nie wchodziłaby w grę. Stanowisko Sądu Okręgowego, który nie podzielił
zasadności zarzutu potrącenia strony pozwanej ad 1 zostało zakwestionowane
w jej apelacji. Sąd Apelacyjny nie mógł jednak rozpoznać zarzutów zawartych
w apelacji strony pozwanej ad 1, gdyż postępowanie w stosunku do niej zawiesił.
W skargach kasacyjnych zasadnie podniesiono, że istnienie nadal
nierozstrzygniętego sporu między wykonawcą a podwykonawcą robót budowlanych,
dotyczącego istnienia wierzytelności podwykonawcy przeciwko wykonawcy,
przemawiało przeciwko możliwości orzekania o roszczeniu podwykonawcy wobec
inwestora. Nie można bowiem dopuścić możliwości rozstrzygania o istnieniu
wierzytelności podwykonawcy wobec wykonawcy w jednym postępowaniu
dwukrotnie; najpierw „przesłankowo" stosunku do inwestora a następnie po raz
kolejny w stosunku do wykonawcy robót. Konieczność rozstrzygnięcia o istnieniu
wierzytelności podwykonawcy wobec wykonawcy, jako przesłanki
odpowiedzialności inwestora w przypadku toczącego się sporu w tym zakresie
między wykonawcą i podwykonawcą przemawiała w takim przypadku
za zawieszeniem postępowania obejmującego spór podwykonawcy i inwestora na
podstawie art. 177 § 1 k.p.c. Tymczasem Sąd Apelacyjny nie rozpoznając apelacji
strony pozwanej ad 1 odrębnie ocenił zasadność zarzutu potrącenia strony
pozwanej przy okazji rozpoznawania apelacji powódki, której zarzuty nie dotyczyły
istnienia podstaw odpowiedzialności wykonawcy, lecz naruszenia art. 6472
§ 5 k.c.
w wyniku wadliwego przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że strona pozwana ad. 2 nie
wyraziła zgody na zawarcie umowy z podwykonawcą. Nie można jednak podzielić
zarzutu kasacyjnego o wyjściu przez Sąd Apelacyjny poza granice apelacji, gdyż
ocena zasadności zarzutu potrącenia należała do sfery stosowania prawa
8
materialnego. Zarzut naruszenia art. 177 § 1 k.p.c. w wyniku jego niezastosowania
był natomiast uzasadniony. Skarżący zasadnie zarzucili błędne zawieszenie
postępowania jedynie wobec strony pozwanej ad 1.
Nieuzasadniony był natomiast zarzut nieważności postępowania zawarty
w skardze kasacyjnej strony pozwanej ad 2, która upatrywała jej w naruszeniu art.
379 pkt 3 k.p.c. Podnosiła, że w wyniku orzeczenia przez Sąd Apelacyjny,
iż pozwani odpowiadają solidarnie doszło do naruszenia stanu zawisłości sporu
między powódką i stroną pozwaną ad 1. To stanowisko nie jest zasadne, bowiem
rozstrzygnięcie przez Sąd drugiej instancji w sposób „przesłankowy" o istnieniu
roszczenia powódki wobec wykonawcy robót przy ocenie istnienia podstaw
odpowiedzialności inwestora niezależnie od stwierdzenia w wyroku o jego
solidarnej odpowiedzialności ze stroną pozwaną ad 1 nie stanowiło rozstrzygnięcia
o roszczeniu powódki wobec strony pozwanej ad. 1.
Uzasadniona była także podstawa naruszenia prawa materialnego. Skarżący
zarzucali, że Sąd Apelacyjny bezzasadnie przypisał stronie pozwanej ad 2
wyrażenie tzw. czynnej zgody na zawarcie umowy pomiędzy wykonawcą
a podwykonawcą. Sąd Apelacyjny dokonał w tym zakresie własnych ustaleń
faktycznych, które w postępowaniu kasacyjnym nie mogły być kwestionowane.
Skarżący wskazali jednak zasadnie, że powyższe ustalenia były zbyt ogólne i nie
wskazywały dostatecznie na wolę strony pozwanej ad. 2 w zakresie wyrażenia
zgody na zawarcie umowy z powódką jako podwykonawcą. W swoich ustaleniach
Sąd Apelacyjny przyjął, że bezpośredni nadzór nad wykonawcami sprawował
Inżynier Kontraktu, który interesował się rozliczeniami strony pozwanej ad. 1
z podwykonawcami. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku wskazuje, że czynności
Inżyniera Kontraktu Sąd Apelacyjny potraktował na równi z działaniami inspektora
nadzoru inwestora. Ustalenia, których dokonał Sąd Apelacyjny nie dają jednak
podstaw ku temu, aby uznać, że osoby wykonujące czynności w imieniu Inżyniera
Kontraktu miały faktycznie status inspektorów nadzoru strony pozwanej ad. 2.
Nie były one zatem wystarczające dla dokonania oceny, że strona pozwana istotnie
wyraziła zgodę na zawarcie umowy między wykonawcą podwykonawcą robót
9
budowlanych z uwagi na własną wiedzę o zakresie i wartości robót realizowanych
przez powódkę jako podwykonawcę
Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu na
podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c.