Pełny tekst orzeczenia

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 lutego 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak

Protokolant: Beata Tonak

po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy K. S.

przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W.

o wysokość renty rodzinnej policyjnej

na skutek apelacji K. S.

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 14 lipca 2023 r. sygn. akt VIII U 362/23

1.  zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że stwierdza;

a/ brak podstaw do ponownego ustalenia od dnia 1 października 2017 roku wysokości renty rodzinnej przysługującej odwołującej K. S. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa (art. 24a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin) i przyznaje odwołującej rentę rodzinną w dotychczasowej wysokości, tj. przed jej zmniejszeniem na podstawie ww. przepisu,

2.  kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu w obu instancjach obciąża pozwanego w zakresie poniesionym.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 lipca 2017 r., nr ewidencyjny (...) Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, na podstawie art. 24a w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1280) oraz na podstawie otrzymanej z IPN informacji Nr (...) z dnia 4 kwietnia 2017 r., ponownie ustalił K. S. od dnia 1 października 2017 r. wysokość renty rodzinnej po zmarłym R. S..

Organ rentowy wskazał, że podstawę wymiaru stanowi kwota 3.288,17 zł, a emerytura, od której naliczona jest renta rodzinna stanowi 57,20% podstawy wymiaru. Wysokość emerytury zmarłego, od której naliczona jest renta rodzinna stanowi 57,20% podstawy wymiaru świadczenia zmarłego i wynosi 1.880,83 zł. Renta rodzinna stanowiąca 85% emerytury wynosi 1.598,71 zł.

K. S. odwołała się od powyższej decyzji, wnosząc o jej zmianę poprzez przywrócenie świadczenia emerytalnego w dotychczasowej wysokości, tj. w kwocie 1.610,83 zł oraz zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania według norm przepisanych.

Wyrokiem z dnia 14 lipca 2023r., sygn. akt VIII U 362/23, Sąd Okręgowy w Poznaniu: oddalił odwołanie (pkt 1), nie obciążył odwołującej kosztami procesu, w tym kosztami zastępstwa procesowego pozwanego (pkt 2).

Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało wydane w wyniku następujących ustaleń faktycznych i rozważań prawnych:

R. S. urodził się dnia (...)

Dnia 18 stycznia 1974 r. rozpoczął służbę w Milicji Obywatelskiej na stanowisku dowódcy drużyny (...) (...) P.. Odbywał patrole piesze, brał udział w interwencjach ulicznych, przeszukaniach, zatrzymaniach, przesłuchaniach, pościgach. „Był wykorzystywany do działań zabezpieczających w ramach akcji (...) oraz w okresach niepokojów społecznych”. Dnia 18 stycznia 1977 r. został mianowany funkcjonariuszem stałym w związku z upływem służby przygotowawczej. W opiniach służbowych oceniano, że „w służbie patrolowej osiąga wyniki powyżej przeciętnej w plutonie”, „nigdy nie dyskutuje nad treścią poleceń i rozkazów przełożonych”.

W dniach 2 czerwca do 28 sierpnia 1982 r. R. S. odbył Specjalny Kurs (...) w L..

Następnie od dnia 1 października 1982 r. został przeniesiony do Wydziału (...)Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w P.. We wniosku personalnym o przeniesienie z dnia 8 września 1983 r. wskazano, że „dotychczasowa praca po zagadnieniach sportu i turystyki wykazała, że (…) potrafi właściwie, z duża dozą własnej inwencji, znaczną dociekliwością i uporem rozwiązywać stojące przed nim problemy i zadania służbowe. We właściwy sposób organizuje i współpracuje z osobowymi źródłami informacji”. We wniosku personalnym z dnia 16 lipca 1984 r. wskazano, że „pozyskuje i właściwie pracuje z osobowymi źródłami informacji. Prowadzi również sprawy ewidencji operacyjnej.”

Od dnia 1 września 1985 r. R. S. przeniesiono na stanowisko starszego referenta techniki operacyjnej Sekcji (...)Wydziału (...) w P..

W opinii służbowej z dnia 15 października 1987 r. wskazano, że wykonywał głównie zadania związane z utrwalaniem materiałów uzyskanych w wyniku stosowania technik operacyjnych.

R. S. został zwolniony ze służby dnia 31 marca 1990 r.

Decyzją z dnia 19 kwietnia 1990 r. R. S. przyznano emeryturę milicyjną w wysokości 55% podstawy wymiaru – w kwocie 573.410 zł (stare złote).

Dnia 24 czerwca 2016 r. R. S. zmarł.

Decyzją z dnia 29 lipca 2016 r. organ rentowy przyznał K. S. (żonie R. S.) policyjną rentę rodzinną – od dnia 24 czerwca 2016 r. Wysokość świadczenia ustalono w wysokości 85% podstawy wymiaru. Renta rodzinna wyniosła 1.927,18 zł.

Decyzją z dnia 27 lutego 2017 r. organ emerytalny dokonał waloryzacji przysługującej odwołującej policyjnej renty rodzinnej od dnia 1 marca 2017 r. i ustalił ją na kwotę 1.937,18 zł.

Z informacji o przebiegu służby Nr (...) z dnia 4 kwietnia 2017 r. sporządzonej przez Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wynika, że R. S. w okresie od dnia 1 października 1982 r. do dnia 31 marca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym.

Na podstawie powyższej informacji organ emerytalny zaskarżoną decyzją z dnia 6 lipca 2017 r. ponownie ustalił wysokość renty rodzinnej odwołującej od dnia 1 października 2017 r. przy obniżeniu do 0,00% wskaźnika za okres służby R. S. od dnia 1 października 1982 r. do dnia 31 marca 1990 r., a następnie obniżeniu wysokości emerytury, która przysługiwałaby R. S. do kwoty 1.880,83 zł – co w konsekwencji rzutowało na wysokość renty rodzinnej odwołującej, poprzez obniżenie jej do kwoty 1.598,71zł.

W oparciu o wyżej ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przytoczył ustawę z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. z 2016 r., poz. 2270), która przewiduje obniżenie emerytur wszystkim funkcjonariuszom, którzy pozostawali w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r. i którzy w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. pełnili służbę w wymienionych w ustawie instytucjach i formacjach (tzw. służba na rzecz państwa totalitarnego). Obniżeniu podlegają także renty rodzinne pobierane po funkcjonariuszach, którzy taką służbę pełnili.

Sąd I instancji wskazał, że podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 16 września 2020 r. (III UZP 1/20), w której Sąd Najwyższy stwierdził, że „Kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” określone w art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym (…) powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka”.

Zdaniem Sądu Okręgowego pozbawienie (obniżenie) uprawnień emerytalnych i rentowych, często nabytych już w wolnej Polsce na podstawie prawa ustanowionego w demokratycznym państwie, po pozytywnym zweryfikowaniu okresu służby pełnionego przed transformacją ustrojową, może dotyczyć osób, które w trakcie „służby na rzecz totalitarnego państwa” dopuściły się naruszeń podstawowych praw i wolności człowieka. Ponadto, jeżeli doszło już do obniżenia świadczeń funkcjonariuszy na podstawie ustawy nowelizującej z 2009 r. (jak to miało miejsce w przypadku świadczeń emerytalnych – w odróżnieniu od rent inwalidzkich i rent rodzinnych) i nie zostały ujawnione (dowiedzione) żadne nowe okoliczności rzutujące na negatywną (czy – jeszcze bardziej negatywną) ocenę służby pełnionej w tym samym okresie, który był już poddany wcześniejszej ocenie i weryfikacji – to dopuszczalność ponownego obniżenia świadczeń staje się szczególnie problematyczna w świetle standardów: konstytucyjnego i konwencyjnego.

W ocenie Sądu Okręgowego nie da się pogodzić z preambułą Konstytucji RP przypisania odpowiedzialności zbiorowej, w oderwaniu od konkretnych czynów poszczególnych funkcjonariuszy. Ustrojodawca wskazał w preambule Konstytucji RP, że tworząc ją miał na uwadze gorzkie doświadczenia „z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane” i pragnienie by „na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność”. Stawia to przed ustawodawcą oraz przed sądami obowiązek zachowania przy – odpowiednio – tworzeniu i wykładaniu/stosowania prawa wysokich, konstytucyjnych standardów, spośród których na czoło wysuwają się zasady: demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) i praworządności (art. 7 Konstytucji RP). Należy podkreślić, że byli funkcjonariusze milicji, Służby Bezpieczeństwa, ani innych formacji funkcjonujących przed transformacją ustrojową Państwa rozpoczętą w roku 1989 nie zostali zbiorowo, en bloc wyłączeni ze wspólnoty państwowej, obywatelskiej, objętej działaniem Konstytucji RP.

Zatem, w świetle zapisów Konstytucji RP, ewentualna weryfikacja uprawnień przysługujących byłym funkcjonariuszom i członkom ich rodzin, uprawnień mających charakter przywilejów i wykraczających ponad standardy zabezpieczenia społecznego osób korzystających z powszechnego systemu ubezpieczeń, powinna opierać się na zindywidualizowanej ocenie konkretnych czynów poszczególnych osób polegających na naruszaniu praw i wolności innych obywateli.

Istotą sporu było to, czy organ rentowy trafnie, zgodnie z prawem ponownie ustalił wysokości renty rodzinnej odwołującej K. S.. Organ rentowy ustalił wysokość świadczenia na podstawie informacji Instytutu Pamięci Narodowej Nr (...) z dnia 4 kwietnia 2017 r. o przebiegu służby, w której wskazano, że R. S. w okresie od dnia 1 października 1982 r. do dnia 31 marca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym.

Z dokumentów znajdujących się w aktach IPN wynika, że R. S. w okresie od dnia 1 października 1982 r. do dnia 31 marca 1990 r. pełniąc służbę w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w P. współpracował z agenturą i brał udział w działaniach operacyjnych. Brał udział w działaniach zabezpieczających w ramach akcji (...), której celem miała być infiltracja i pacyfikacja środowisk kryminalnych, chuligańskich i tzw. osób aspołecznych, przy czym ostatnie określenie interpretowano bardzo pojemnie.

Dzięki zmasowanej akcji policyjnej chciano uzyskać „istotne skutki zapobiegawcze i wychowawcze”. Pośrednim celem akcji było spacyfikowanie nastrojów niezadowolenia społecznego i protestów („Po linii rewizjonizmu zachodnioniemieckiego”, pod red. Sebastiana Rosenbauma, IPN). Ponadto odwołujący brał udział w działaniach zabezpieczających w trakcie niepokojów społecznych, a także „pozyskuje i pracuje z osobowymi źródłami informacji, prowadzi również sprawy ewidencji operacyjnej.” W świetle wykładni przepisów ustawy nowelizującej z 2016 r. przedstawionej przez Sąd Najwyższy uznać należy, że służbę R. S. w okresie spornym trafnie zakwalifikowano jako służbę na rzecz totalitarnego państwa.

Zdaniem Sądu Okręgowego pozbawienie odwołującej wyższych świadczeń, przy zachowaniu świadczenia do zabezpieczenia społecznego w wysokości nie niższej niż świadczenia z powszechnego systemu ubezpieczeniowego (Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) nie stanowi naruszenia Konstytucji RP, ani standardów prawa międzynarodowego. Ustawodawca sięgnął do środka adekwatnego dla uzyskania usprawiedliwionego celu, uczynił to zarazem w sposób możliwie najmniej uciążliwy dla adresatów zakwestionowanych norm. Zmniejszenie świadczenia odwołującej stanowi urzeczywistnienie zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada ta nie może być przywoływana w obronie przywilejów sprzecznych ze swoim fundamentem aksjologicznym. Tak pojmowanej sprawiedliwości społecznej nie da się pogodzić z utrzymywaniem przywilejów związanych ze służbą w organach bezpieczeństwa reżimu totalitarnego. Na tych organach oparte było bowiem funkcjonowanie aparatury naruszającej podstawowe prawa człowieka. Należy też wskazać, że działania organów bezpieczeństwa państwa miały charakter systemowy. Czyny poszczególnych funkcjonariuszy nawet z pozoru nieszkodliwe i nieistotne tworzyły opresyjny system, w którym dopuszczano się też czynów zbrodniczych, a suma poszczególnych działań funkcjonariuszy tworzyła system uznany powszechnie za bezprawny. Istotne jest też to, że tym co przede wszystkim przyciągało kandydatów do pracy w Służby Bezpieczeństwa, były korzyści materialne i przywileje.

Obniżenie przywilejów emerytalnych osobom, które przyczyniły się do utrzymywania władzy przez opresyjny reżim lub czerpały z niego korzyści, nie może być uważane za formę kary. Emerytury zostały obniżone przez ustawodawcę krajowego nie dlatego, że byli funkcjonariusze popełnili zbrodnię lub ponosili osobistą odpowiedzialność za naruszanie praw człowieka, lecz dlatego, że przywileje emerytalne zostały przyznane ze względów politycznych jako nagroda dla służb uważanych za szczególnie użyteczne dla państwa komunistycznego. Biorąc pod uwagę przyczynę, dla którego przywileje te przyznano oraz sposób ich uzyskania, mogą one zostać uznane za wyraźnie niesprawiedliwe z punktu widzenia wartości leżących u podstaw Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W tym stanie rzeczy istnienie bądź nieistnienie winy osobistej osób, które korzystały z tych niesprawiedliwych przywilejów, nie ma już kluczowej, decydującej doniosłości.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że zaskarżona decyzja była zgodna z obowiązującymi przepisami prawa. Odwołująca spełnia warunki wymagane do obniżenia policyjnej renty rodzinnej na zasadach wskazanych w ustawie nowelizującej z 2016r. Czyny zmarłego męża odwołującej prowadziły do naruszenia praw i wolności obywateli. Już samo zgłoszenie gotowości pełnienia służby w aparacie Służby Bezpieczeństwa na początku lat 80-tych, czyli w nomenklaturze tego aparatu „w okresie niepokojów społecznych”, musiało się wiązać ze świadomością uczestniczenia w represyjnej działalności tego aparatu oraz wspierania dalszego funkcjonowania reżimu o rysach totalitarnych. Tym bardziej, że akces R. S. do Służby Bezpieczeństwa poprzedzała kilkuletnia służba w (...).

Mając powyższe na względzie, Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie.

Apelację od powyższego wyroku, w całości, złożyła odwołująca, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji przez przyznanie świadczeń w dotychczasowej wysokości, zaliczenie okresu pracy jej męża w kancelarii tajnej do okresu podstawy wymiaru po 2,6 % za każdy rok pracy a także zwrot potrąconych należności wraz z odsetkami ustawowymi i zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych. Nadto wniosła o dopuszczenie dowodów z akt osobowych jej męża R. S..

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od odwołującej na rzecz pozwanego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym wg norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna i skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego w ten sposób, że stwierdzono brak podstaw do ponownego ustalenia od dnia 1 października 2017 roku wysokości renty rodzinnej przysługującej odwołującej K. S. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa (art. 24a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin) i przyznaniem odwołującej renty rodzinnej w dotychczasowej wysokości, tj. przed jej zmniejszeniem na podstawie ww. przepisu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego rację ma apelująca K. S. , że nie było podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej po zmarłym mężu R. S. i obniżenia tego świadczenia na podstawie art. 24a w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2016 r., poz. 708 ze zm.) oraz na podstawie otrzymanej z Instytutu Pamięci Narodowej informacji nr (...) z dnia 4 kwietnia 2017 r.

Wskazać należy, że wysokość emerytury zmarłego, od której naliczona była renta rodzinna stanowi 57,20% podstawy wymiaru świadczenia zmarłego i wyniosła 1.880,83 zł; zaś renta rodzinna stanowiąca 85% emerytury wyniosła 1.598,71 zł.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu I instancji, jednakże dokonał ich odmiennej oceny prawnej, uznając w rezultacie, że brak podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej odwołującej po zmarłym mężu R. S. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa.

Przypomnieć zatem należy, że w myśl art. 24a ust. 1 powołanej ustawy w przypadku renty rodzinnej przysługującej po osobie, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b, i która pozostawała w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., renta rodzinna przysługuje na zasadach określonych w art. 24, z zastrzeżeniem, iż wysokość renty rodzinnej ustala się na podstawie świadczenia, które przysługiwało lub przysługiwałoby zmarłemu z uwzględnieniem przepisów art. 15c lub art. 22a.

Wysokość renty rodzinnej, ustalonej zgodnie z ust. 1, nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej renty rodzinnej wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 2).

W celu ustalenia wysokości renty rodzinnej, zgodnie z ust. 1 i 2, organ emerytalny występuje do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z wnioskiem o sporządzenie informacji, o której mowa w art. 13a ust. 1. Przepisy art. 13a stosuje się odpowiednio (ust. 3).

Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się, jeżeli osoba uprawniona do renty rodzinnej udowodni, że osoba, o której mowa w tych przepisach, przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych, podjęła współpracę i czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego (ust. 3).

Z kolei zgodnie z art. 15c ust. 1 powołanej ustawy, w przypadku osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b, i która pozostawała w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., emerytura wynosi:

1) 0 % podstawy wymiaru – za każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b;

2) 2,6 % podstawy wymiaru – za każdy rok służby lub okresów równorzędnych ze służbą, o których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 1, la oraz 2-4.

Przepisy art. 14 i art. 15 ust. l-3a. 5 i 6 stosuje się odpowiednio. Emerytury nie podwyższa się zgodnie z art. 15 ust. 2 i 3, jeżeli okoliczności uzasadniające podwyższenie wystąpiły w związku z pełnieniem służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b (ust. 2).

Wysokość emerytury ustalonej zgodnie z ust. 1 i 2 nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej emerytury wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 3).

W celu ustalenia wysokości emerytury, zgodnie z ust. 1-3, organ emerytalny występuje do Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z wnioskiem o sporządzenie informacji, o której mowa w art. 13a ust. 1 (ust. 4).

Przepisów ust. 1-3 nie stosuje się, jeżeli osoba, o której mowa w tych przepisach, udowodni, że przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych, podjęła współpracę i czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego (ust. 5).

Zgodnie z art. 13b ust. 1 ustawy za służbę na rzecz totalitarnego państwa uznaje się służbę od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w wymienionych w przepisie cywilnych i wojskowych instytucjach i formacjach.

Natomiast w myśl art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, na wniosek organu emerytalnego, Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu sporządza na podstawie posiadanych akt osobowych i w terminie 4 miesięcy od dnia otrzymania wniosku, przekazuje organowi emerytalnemu informację o przebiegu służby skazanych funkcjonariuszy w organach bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 13b.

Z kolei zgodnie z art. 13a ust. 5 ustawy zaopatrzeniowej, informacja o przebiegu służby, o której mowa w ust. 1, jest równoważna z zaświadczeniem o przebiegu służby sporządzanym na podstawie akt osobowych przez właściwe organy służb, o których mowa w art. 12.

Zgodnie z § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18 października 2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2015 r. poz. 1148 ze zm.) środkiem dowodowym potwierdzającym datę i podstawę zwolnienia ze służby oraz okres służby jest zaświadczenie o przebiegu służby, sporządzone na podstawie akt osobowych funkcjonariusza, wystawione przez właściwe organy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu lub Państwowej Straży Pożarnej.

Uwzględniając powyższe regulacje prawne, odniesione do stanu faktycznego niniejszej sprawy, Sąd Apelacyjny nie kwestionuje, że z informacji otrzymanej z Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 4 kwietnia 2017 r. wynika, że mąż odwołującej R. S., po którym pobiera ona rentę rodzinną, pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa w okresie od dnia 1 października 1982 r. do dnia 31 marca 1990 r.

Jednakże zdaniem Sądu Odwoławczego obniżenie renty rodzinnej po zmarłym funkcjonariuszu w zaskarżonej decyzji, nie znajduje uzasadnienia w świetle zakładanego celu ustawy zmieniającej z 16 grudnia 2016r. obniżającej świadczenia dla funkcjonariuszy i ich rodzin od 1 października 2017r. W uzasadnieniu do projektu tej ustawy wskazano na konieczność ograniczenia przywilejów dla funkcjonariuszy, zaś odwołująca jest wdową po funkcjonariuszu. Ponadto kwota świadczenia po obniżeniu jest bardzo niska i nie zaspokaja nawet elementarnych potrzeb odwołującej.

Dodatkowo należy wskazać, że przedmiotem niniejszej sprawy jest wysokość świadczenia po zmarłym mężu odwołującej (renta rodzinna), zatem dotyczy ona świadczenia które przyznawane jest z uwagi na zdarzenie losowe i nie dotyczy bezpośrednio funkcjonariusza.

Należy zatem wskazać, że zaskarżona decyzja obniżyła wysokość renty rodzinnej w sposób znaczny, sięgając poziomu poniżej przeciętnej renty rodzinnej z systemu powszechnego i to w sytuacji gdy z uwagi na wiek odwołująca się pozbawiona została możliwości adaptacyjnych do nowej sytuacji choćby przez podjęcie dodatkowego zatrudnienia rekompensującego utratę części świadczenia rentowego. Równocześnie celem podjętych przez ustawodawcę działań było obniżenie rent rodzinnych po funkcjonariuszach służby bezpieczeństwa niejako „przeoczonych” przy wprowadzaniu w życie ustawy zmieniającej z 2009 r., która nie objęła swoim działaniem tej grupy świadczeniobiorców, przy użyciu tej samej argumentacji co uprzednio, a którą można ująć jako konieczność wymierzenia sprawiedliwości dziejowej, ostatecznego rozliczenia się z dziedzictwem systemu totalitarnego.

Sąd Apelacyjny wskazuje nadto, że obniżenie świadczenia w zaskarżonej decyzji stanowiło w istocie arbitralny mechanizm obniżenia tego rodzaju świadczeń, bo w przypadku odwołującej się decydował sam fakt pozostawania w związku małżeńskim z funkcjonariuszem pełniącym służbę w organach wymienionych w art. 13b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, nadto przy zerowym przeliczniku za każdy rok służby, a więc tego rodzaju działania nie mogą być uważane za adekwatne do założonego celu.

W tej sytuacji obniżenie świadczenia rentowego odwołującej nastąpiło z naruszeniem konstytucyjnych zasad ochrony praw nabytych, sprawiedliwości społecznej, zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, proporcjonalności (ustalona na nowo renta rodzinna była znacznie mniejsza od tej dotychczas przez nią pobieranej) oraz zabezpieczenia społecznego. Ustawodawca nie może także w nieskończoność powoływać się na zasadę sprawiedliwości społecznej czy chęć ograniczenia przywilejów związanych z pracą w aparacie bezpieczeństwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, skoro już raz ta argumentacja legła u podstaw przeprowadzonej w trybie przepisów ustawy zmieniającej z 2009 r. weryfikacji emerytur funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa państwa.

Jest to niedopuszczalne tym bardziej w odniesieniu do pobierających renty rodzinne po tych funkcjonariuszach, na których przenosi się tym sposobem odpowiedzialność za nie swoje czyny, stawiając ich nadto w iluzorycznej sytuacji możliwości wykazania przesłanek z art. 24a ust. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy wyłączających weryfikację świadczenia, tj. udowodnienia, że zmarły przed 1990 r., bez wiedzy przełożonych, podjął współpracę i czynnie wspierał osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego, co może być niemożliwe zarówno z uwagi na znaczny upływ czasu, jak też znany z doświadczenia życiowego fakt, że tego rodzaju działania podejmowane były w ukryciu, bez wiedzy członków rodziny, aby nie narażać ich na ewentualne konsekwencje.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyroku oraz poprzedzającą go decyzję w ten sposób, że stwierdził brak podstaw do ponownego ustalenia od dnia 1 października 2017 roku wysokości renty rodzinnej przysługującej odwołującej K. S. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa (art. 24a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin) i przyznał odwołującej rentę rodzinną w dotychczasowej wysokości, tj. przed jej zmniejszeniem na podstawie ww. przepisu.

Na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu w obu instancjach obciążył pozwanego w zakresie poniesionym.

Wiesława Stachowiak