Pełny tekst orzeczenia

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2026r.

Sąd Okręgowy w Suwałkach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lutego 2026r. w Suwałkach

sprawy B. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...)

o wysokość świadczenia

w związku z odwołaniem B. B.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...)

z dnia (...) r. znak (...)

zmienia zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...) z dnia (...)i ustala wysokość emerytury B. B. (tj. emerytury o której mowa w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 2023.1251 z późn. zm.), przyjmując, że podstawa obliczenia emerytury nie jest pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur przysługujących za okres przed 1 sierpnia 2016 r. w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne;

SSO Cezary Olszewski

Sygn. akt III U 383/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...), rozpoznając wniosek z dnia 29 października 2024 roku oraz wykonując wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z dnia 29 stycznia 2025 roku, odmówił B. B. ponownego obliczenia wysokości emerytury w trybie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ rentowy wskazał, iż zgodnie z przywołanym przepisem ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości następuje, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na wysokość świadczenia. W ocenie organu wnioskodawca nie przedstawił żadnych nowych dowodów ani nie ujawnił okoliczności, które mogłyby skutkować zmianą wcześniejszego rozstrzygnięcia.

W odwołaniu od powyższej decyzji B. B. podniósł, iż spełnia przesłanki do przeliczenia świadczenia w trybie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Odwołujący wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku stanowi nową okoliczność uzasadniającą przeliczenie emerytury z pominięciem mechanizmu potrącenia, o którym mowa w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, bez względu na brak jego oficjalnej publikacji.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Organ argumentował, iż po uprawomocnieniu się decyzji z dnia 13 lutego 2020 roku nie wystąpiły nowe dowody w rozumieniu art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. Dodatkowo podkreślono, że tryb wznowienia postępowania w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego regulują wyłącznie art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 145a k.p.a., a instytucja z art. 114 ustawy o FUS, stanowiąca jedynie „swoiste wznowienie postępowania”, nie może ich zastępować. Organ podtrzymał również zarzut, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 140/20 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP, co uniemożliwia przyjęcie go za podstawę ponownego rozstrzygnięcia sprawy.

Postanowieniem z dnia 27 października 2025 roku Sąd, działając na podstawie art. 177 §1 pkt 1 k.p.c., zawiesił postępowanie w niniejszej sprawie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania apelacyjnego w sprawie o sygn. akt (...), toczącej się przed Sądem Okręgowym w (...) (obecnie (...) przed Sądem Apelacyjnym w (...)). Następnie, wobec ustania przyczyny zawieszenia, postanowieniem z dnia 2 lutego 2026 roku Sąd podjął postępowanie w sprawie.

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:

B. B. (urodzony (...)) w dniu (...) roku złożył wniosek o przyznanie prawa do emerytury w wieku obniżonym. Decyzją z dnia (...) roku organ rentowy przyznał wnioskodawcy prawo do przedmiotowego świadczenia, poczynając od dnia 1 (...) roku.

W dniu (...) roku odwołujący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego. Decyzją z dnia (...) roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury na podstawie art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, począwszy od dnia (...) roku. Zgodnie z obowiązującymi wówczas regulacjami, podstawę obliczenia emerytury pomniejszono o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych w wysokości brutto (przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne).

W dniu (...) roku odwołujący zainicjował postępowanie wnioskiem o wznowienie postępowania w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku, sygn. akt SK 140/20. Wnioskodawca domagał się ponownego przeliczenia emerytury z pominięciem mechanizmu potrąceń, wypłaty wyrównania wraz z odsetkami oraz dokonania zaległych waloryzacji świadczenia. Decyzją z dnia (...) roku organ rentowy odmówił wznowienia postępowania, motywując rozstrzygnięcie brakiem publikacji rzeczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw RP.

Na skutek odwołania B. B. Sąd Okręgowy w Suwałkach wyrokiem z dnia (...) roku, sygn. akt (...) oddalił odwołanie od decyzji odmawiającej wznowienia postępowania (pkt 1), jednocześnie zobowiązując organ rentowy do rozpoznania wniosku z dnia (...) roku w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (pkt 2) oraz znosząc wzajemnie koszty procesu (pkt 3). Apelacja organu rentowego od powyższego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia (...)roku, sygn. akt (...). Sąd drugiej instancji skonstatował, iż niezależnie od faktu braku publikacji wyroku TK w sprawie SK 140/20 oraz kontrowersji dotyczących składu orzekającego, Sąd pierwszej instancji słusznie przyjął dopuszczalność merytorycznego rozpoznania wniosku w trybie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. Sąd Apelacyjny wskazał przy tym na konieczność rozważenia przez organ zaistnienia przesłanki z art. 114 ust. 1 pkt 6 oraz zastosowania art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o FUS przy ustalaniu daty początkowej wyrównania świadczenia.

Prawomocny wyrok wraz z aktami sprawy wpłynął do organu rentowego w dniu (...) roku. Wykonując powyższe orzeczenie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...) wydał zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzję.

(dowód: akta sprawy SO w Suwałkach o sygn. (...), akta organu rentowego).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Sąd rozpoznał niniejszą sprawę na posiedzeniu niejawnym, działając na podstawie art. 148 ¹ § 1 k.p.c.

Zgodnie z przywołanym przepisem, sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i wniosków dowodowych, w tym po wniesieniu odpowiedzi na pozew (odpowiednio odpowiedzi na odwołanie), sąd uzna – mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych – że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne.

W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie zaistniały wszelkie przesłanki do zastosowania tego trybu. Stan faktyczny sprawy był bezsporny i wynikał wprost z dokumentacji zgromadzonej w aktach organu rentowego, której wiarygodność nie była kwestionowana przez żadną ze stron. Istota sporu sprowadzała się wyłącznie do rozstrzygnięcia zagadnienia o charakterze materialnoprawnym, tj. oceny konstytucyjności stosowania mechanizmu potrąceń z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w świetle aktualnego orzecznictwa konstytucyjnego i sądowego. W tej sytuacji przeprowadzenie rozprawy nie przyczyniłoby się do sprawniejszego rozpoznania sprawy, a jedynie prowadziłoby do nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu.

Należy nadto wskazać, że żadna ze stron w pierwszym piśmie procesowym nie złożyła wniosku o przeprowadzenie rozprawy w rozumieniu art. 148 ¹ § 3 k.p.c., co tym bardziej obligowało Sąd do skorzystania z możliwości merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Przechodząc do meritum, analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz obowiązujących przepisów prawa doprowadziła Sąd do przekonania, iż odwołanie w pełni zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie pozostawała zasadność ponownego obliczenia wysokości emerytury powszechnej B. B., o której mowa w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm. – dalej: „ustawa emerytalna”), przy zastosowaniu wykładni prokonstytucyjnej pomijającej mechanizm potrąceń przewidziany w art. 25 ust. 1b tejże ustawy. Istota kontrowersji prawnej sprowadzała się do rozstrzygnięcia, czy organ rentowy, ustalając wysokość świadczenia w systemie kapitałowym, uprawniony był do drastycznego pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury o sumę kwot pobranych wcześniej przez ubezpieczonego emerytur w wieku obniżonym.

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miała ocena dopuszczalności i zakresu stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w kontekście konstytucyjnej zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji RP). Sąd musiał rozważyć, czy mechanizm ten może rzutować na wysokość świadczenia osoby, która nabyła prawo do emerytury wcześniejszej przed wprowadzeniem rzeczonej regulacji do porządku prawnego. W konsekwencji, osią sporu stało się ustalenie wysokości świadczenia bez pomniejszania podstawy jego obliczenia o sumę kwot brutto pobranych wcześniej emerytur, w zakresie w jakim przysługiwały one za okres przed dniem (...) roku – to jest przed datą osiągnięcia przez ubezpieczonego powszechnego wieku emerytalnego, stanowiącą cezurę czasową dla ochrony nabytego prawa podmiotowego.

Zgodnie z brzmieniem art. 25 ust. 1 ustawy emerytalnej, obowiązującym w dacie złożenia przez B. B. wniosku o wcześniejszą emeryturę ((...) r.), ustawowa metoda ustalania podstawy obliczenia emerytury powszechnej opierała się wyłącznie na sumowaniu kwot zwaloryzowanych składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego. Ówczesny stan prawny nie przewidywał żadnych mechanizmów redukcyjnych związanych z uprzednim pobieraniem świadczeń w wieku obniżonym. Sytuacja ta uległa radykalnej zmianie z dniem 1 stycznia 2013 roku, kiedy to na mocy ustawy nowelizującej wprowadzono ust. 1b do art. 25 ustawy emerytalnej. Przepis ten wprowadził nakaz pomniejszenia ustalonej podstawy o sumę kwot pobranych dotychczas emerytur przysługujących na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e i 184 ustawy – w wysokości brutto, a zatem przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

W ocenie Sądu, tak ukształtowana ingerencja ustawodawcy w sferę praw podmiotowych ubezpieczonego musi być poddana ścisłej weryfikacji przez pryzmat konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego. W świetle ugruntowanego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego (w szczególności wyroków w sprawach P 20/16 oraz SK 140/20), a także zbieżnej z nim, utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, wszelkie modyfikacje nabytych praw podmiotowych nie mogą mieć charakteru arbitralnego, a tym bardziej nie mogą stanowić dla jednostki elementu zaskoczenia. Ochrona zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa wymaga, aby obywatel – podejmując decyzje o doniosłych skutkach życiowych, takich jak przejście na wcześniejszą emeryturę – mógł z góry i z należytą pewnością przewidzieć prawne i finansowe konsekwencje swoich działań w sferze przyszłych uprawnień emerytalnych.

Odwołujący, nabywając prawo do wcześniejszej emerytury w (...) roku – a zatem na ponad dwa lata przed publikacją ustawy nowelizującej w dniu 6 czerwca 2012 roku (Dz.U. z 2012 r. poz. 637) – znajdował się w obiektywnej niemożliwości przewidzenia, że realizacja tego uprawnienia wywoła w odległej przyszłości drastyczne i negatywne skutki w sferze jego praw nabytych do emerytury powszechnej. W dacie podejmowania kluczowej decyzji o przejściu na wcześniejsze świadczenie, porządek prawny nie zawierał żadnych sygnałów o planowanym wprowadzeniu mechanizmu potrąceń z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Ubezpieczony działał zatem w pełnym zaufaniu do państwa, zakładając niezmienność reguł obliczania przyszłego świadczenia kapitałowego.

Sytuację tę należy oceniać przez pryzmat art. 116 ust. 2 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym cofnięcie wniosku o przyznanie świadczenia jest prawnie skuteczne wyłącznie do czasu uprawomocnienia się decyzji o jego przyznaniu. W przypadku wnioskodawcy, jego decyzja stała się ostateczna i niewzruszalna na długo przed wejściem w życie niekorzystnych zmian ustawowych. W konsekwencji B. B. został postawiony w klasycznej sytuacji „pułapki prawnej”. W momencie, gdy ustawodawca ujawnił nowe, restrykcyjne zasady pomniejszania podstawy emerytury, odwołujący nie dysponował już żadnym instrumentem prawnym umożliwiającym skuteczną interwencję w celu ochrony swoich interesów, ani możliwością powrotu do statusu osoby ubezpieczonej niepobierającej świadczenia. Pozbawienie go realnego wyboru i zaskoczenie nową regulacją w trakcie pobierania świadczenia stanowi rażące naruszenie standardów konstytucyjnych, gdyż uniemożliwiło podjęcie świadomej decyzji o kontynuowaniu zatrudnienia zamiast przechodzenia na wcześniejszą emeryturę.

Sąd, realizując obowiązek zapewnienia jedności i spójności porządku prawnego, poddał sporne przepisy wykładni prokonstytucyjnej, odmawiając zastosowania norm ustawowych w zakresie, w jakim naruszają one fundamentalne standardy konstytucyjne. Przyjęto za nadrzędne założenie, że nieuwzględnienie standardów wynikających z art. 2 (zasada demokratycznego państwa prawnego) oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP (prawo do zabezpieczenia społecznego) przy wydawaniu wcześniejszych decyzji przez organ rentowy, obliguje obecnie Sąd do merytorycznej korekty wysokości świadczenia. Fakt braku formalnej publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 140/20 w Dzienniku Ustaw RP nie stanowi przeszkody dla sądów powszechnych w bezpośrednim stosowaniu ustawy zasadniczej (art. 8 ust. 2 Konstytucji). Zaniechanie organów władzy wykonawczej w zakresie ogłoszenia orzeczenia nie może bowiem paraliżować wymiaru sprawiedliwości ani pozbawiać jednostki ochrony jej fundamentalnych praw podmiotowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy niekonstytucyjność analogicznego mechanizmu została już wcześniej potwierdzona w sprawie P 20/16.

Przenosząc powyższe na grunt procedury emerytalnej Sąd uznał, że nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego przy wyliczaniu emerytury powszechnej stanowi „nową okoliczność” w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej. Choć stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nastąpiło w późniejszym terminie, to sama wadliwość materialnoprawna tkwiła w zaskarżonym rozstrzygnięciu od samego początku, konstytuując „nową okoliczność” pozwalającą na merytoryczne wzruszenie prawomocnej decyzji na korzyść ubezpieczonego Przyjęcie takiego trybu pozwala na wzruszenie prawomocnego rozstrzygnięcia na korzyść odwołującego w sposób autonomiczny względem rygorów Kodeksu postępowania administracyjnego. Co kluczowe, zgodnie z art. 114 ust. 1f ustawy emerytalnej, w przypadku gdy ponowne ustalenie wysokości świadczenia następuje na skutek ujawnienia okoliczności, o których mowa w ust. 1, procedura ta nie jest limitowana czasowo, co usuwa procesową barierę 5-letniego terminu przedawnienia i umożliwia pełną sanację sytuacji prawnej odwołującego.

Sąd w pełni podziela i przyjmuje za własny pogląd Sądu Najwyższego, ugruntowany w wyrokach z dnia 6 maja 2021 r. (III USKP 52/21) oraz z dnia 18 stycznia 2022 r. (III USKP 98/21), zgodnie z którym ochrona prawna wywiedziona z zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa nie może mieć charakteru absolutnego i nieograniczonego w czasie. Standard konstytucyjny nakazuje chronić ubezpieczonego przed skutkami „zaskoczenia” nową regulacją, jednak ochrona ta ustaje w momencie, w którym jednostka – przy dołożeniu należytej staranności – mogła już z obiektywną pewnością powziąć wiedzę o zmianie przepisów i dostosować do nich swoją sytuację życiową oraz finansową.

W ocenie Sądu należało uznać, że w przypadku wnioskodawcy – który nabył prawo do wcześniejszej emerytury w (...)roku, a zatem przed wprowadzeniem do porządku prawnego art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, natomiast prawo do emerytury powszechnej uzyskał po 1 stycznia 2013 roku – zaistniały pełne podstawy do odmowy zastosowania rzeczonego przepisu jako niezgodnego z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Bezpośrednią konsekwencją dokonanej prokonstytucyjnej wykładni jest przyznanie odwołującemu prawa do przeliczenia emerytury powszechnej z pominięciem mechanizmu potrąceń, jednakże wyłącznie w odniesieniu do kwot świadczeń pobranych za okres do dnia 1 sierpnia 2016 roku (tj. do daty osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego).

Podkreślić w tym miejscu należy, iż w judykaturze utrwalone jest rozróżnienie między samym prawem do świadczenia a jego realizacją (wypłatą). Prawo do emerytury powstaje bowiem z mocy prawa z dniem spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, jednakże uruchomienie wypłaty w określonej wysokości wymaga potwierdzenia tego prawa w drodze decyzji organu rentowego, wydanej na skutek złożenia stosownego wniosku (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2017 r., III UZP 6/17). Analizując sytuację B. B. przez pryzmat naruszenia art. 2 Konstytucji, Sąd przyjął, że ochrona konstytucyjna wywiedziona z zasady zaufania do państwa nie może rozciągać się na okres po spełnieniu przez ubezpieczonego przesłanek nabycia prawa do emerytury powszechnej, co w niniejszej sprawie nastąpiło (...) roku.

W dacie tej – przypadającej ponad cztery lata po publikacji ustawy nowelizującej w Dzienniku Ustaw (czerwiec 2012 r.) – odwołujący winien mieć już obiektywną świadomość istnienia uregulowania z art. 25 ust. 1b oraz jego restrykcyjnych konsekwencji dla wysokości przyszłego świadczenia. Odwołujący dysponował wówczas wiedzą, iż kontynuowanie pobierania emerytury wcześniejszej zamiast przejścia na emeryturę w wieku powszechnym będzie skutkowało sukcesywnym pomniejszaniem kapitału emerytalnego. Tym samym, od dnia (...) roku, B. B. dołączył do kręgu tych ubezpieczonych, którzy podejmując decyzje o pobieraniu świadczeń, czynili to dysponując pełną informacją o stanie prawnym. Ochrona przed „zaskoczeniem” niekorzystną zmianą prawa wyczerpała się zatem z momentem uzyskania przez wnioskodawcę możliwości wyboru między dalszym pobieraniem wcześniejszego świadczenia a przejściem na system powszechny, przy pełnej przewidywalności skutków finansowych każdej z tych decyzji.

B. B. wiek uprawniający do nabycia prawa do emerytury powszechnej osiągnął w dniu (...) roku. Od tej daty, biorąc pod uwagę fakt, iż ustawa wprowadzająca art. 25 ust. 1b została opublikowana w Dzienniku Ustaw już w czerwcu 2012 roku, wnioskodawca winien mieć pełną świadomość istnienia restrykcyjnego mechanizmu potrąceń i jego wpływu na wymiar przyszłego świadczenia. Oznacza to, że po (...) roku ubezpieczony, kontynuując pobieranie emerytury wcześniejszej zamiast przejścia na emeryturę powszechną, działał już w warunkach pełnej przewidywalności skutków prawnych. Z tego względu Sąd uznał, że ochrona konstytucyjna, nakazująca pominięcie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, znajduje zastosowanie wyłącznie do tych kwot emerytury wcześniejszej, które zostały wypłacone ubezpieczonemu przed osiągnięciem przez niego powszechnego wieku emerytalnego, tj. przed dniem (...) roku. Takie ujęcie pozwala na pełną restytucję praw nabytych w okresie braku świadomości co do zmiany prawa, przy jednoczesnym poszanowaniu zasady równości wobec tych ubezpieczonych, którzy decydowali się na świadczenia emerytalne już pod rządami nowej ustawy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję orzekając, jak w sentencji.

mt