Pełny tekst orzeczenia

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lutego 2026 r.

Sąd Rejonowy w Piszu I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Anna Lisowska

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Judyta Masłowska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2026 roku

sprawy z powództwa L. T.

przeciwko Ł. G.

o zachowek

o r z e k a:

I.  Powództwo oddala.

II.  Nakazuje pobrać od powódki L. T. i pozwanego Ł. G. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Piszu kwoty po 35,82 zł (trzydzieści pięć złotych 82/100) tytułem brakującej zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego.

III.  Znosi wzajemnie między stronami koszty procesu.

sędzia Anna Lisowska

Sygn. akt I C 35/25

UZASADNIENIE

L. T. wystąpiła z powództwem o zachowek przeciwko Ł. G. o zapłatę kwoty 30 000 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu pozwu wskazała, że Sąd Rejonowy w Piszu w sprawie sygn. akt I Ns 83/21 ustalił, że testamentowym spadkobiercą L. N. zmarłej 3 lutego 2020 roku jest Ł. G.. Spadkobiercami ustawowymi zmarłej są jej córka L. T. oraz syn N. N..

Powódka jako osoba uprawniona nie otrzymała należnego jej zachowku w jakiejkolwiek postaci. W ocenie powódki, wartość lokalu, który odziedziczył pozwany wynosi 120 000 złotych. Roszczenie o zachowek, które nabyła powódka wynosi zatem 30 000 złotych.

W odpowiedzi na pozew pozwany uznał powództwo do kwoty 6 500 złotych i wniósł o oddalenie powództwa w pozostałym zakresie.

W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwany zakwestionował, aby mieszkanie położone przy (...) w W. było warte 120 000 złotych. Naczelnik Urzędu Skarbowego decyzją z 18 czerwca 2021 roku ustalił wartość rynkową mieszkania na kwotę 26 000 złotych.

Pozwany wskazał również, że pozostawał on ze spadkodawczynią w nieformalnym związku od ponad 20 lat. Wspólnie zamieszkiwali w przedmiotowym mieszkaniu od września 2000 roku. Najemcą była spadkodawczyni, dlatego w 2016 roku to jej przysługiwała możliwość wykupu mieszkania na preferencyjnych warunkach. Partnerzy wykupili to mieszkanie razem, za środki pieniężne należące do pozwanego. Spadkodawczyni otrzymywała symboliczną emeryturę w wysokości 600 złotych miesięcznie. To pozwany utrzymywał rodzinę, pracował jako pilarz i oprócz podstawowej umowy o pracę dorabiał, aby móc utrzymać siebie i partnerkę.

Pozwany w 2018 roku przeprowadził generalny remont mieszkania za środki pieniężne pochodzące z jego wynagrodzenia. Remont polegał na: wykonaniu łazienki; wstawieniu pieca centralnego ogrzewania wraz z grzejnikami i całym przyłączem;, wymiana i ocieplenie podłogi; wymiana drzwi, gładzie w całym mieszkaniu wraz z malowaniem; ocieplono budynek na zewnątrz, zarządca zaciągnął kredyt i od 2018 roku jest pobierane z funduszu remontowego 100 zł miesięcznie na spłatę kredytu.

W swoich ostatnich latach życia spadkodawczyni była schorowana, miała nowotwór, zaliczono ją do grupy osób o znacznym stopniu niepełnosprawnych i określono, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. To pozwany opiekował się spadkodawczynią, utrzymywał ją, opłacał wszelkie rachunku, kupował leki, woził do lekarzy.

Sąd ustalił, co następuje:

L. N. zmarła 3 lutego 2020 roku.

Postanowieniem z 21 kwietnia 2021 roku w sprawie I Ns 83/21 Sąd Rejonowy w Piszu stwierdził, że spadek po L. N. na podstawie testamentu notarialnego z 3 sierpnia 2016 roku nabył konkubent Ł. G. w całości.

(dowód: odpis skrócony aktu zgonu k. 7, postanowienie Sądu Rejonowego w Piszu z 21.04.2021r. w sprawie sygn. I Ns 83/21 k. 30 znajdujące się w aktach sprawy Sądu Rejonowego w Piszu sygn. akt I Ns 83/21)

W skład spadku po zmarłej L. N. wchodził lokal mieszkalny nr (...) się w W. przy ulicy (...) w budynku nr (...).

(dowód: odpis treści księgi wieczystej k. 7-11)

Przed śmiercią spadkodawczyni i Ł. G. pozostawali w nieformalnym związku. Wspólnie zamieszkiwali w przedmiotowym lokalu od września 2000 roku.

Lokal ten był wynajmowany przez L. N.. L. N. uzyskała możliwość zakupu lokalu z bonifikatą w wysokości 90 %. Cena sprzedaży nieruchomości lokalowej po zastosowaniu bonifikaty wyniosła 2 638,40 złotych.

Ł. G. ze swoich środków wyremontował przedmiotowy lokal mieszkalny. Remont polegał na zrobieniu łazienki (od podstaw, gdyż w lokalu wcześniej nie było łazienki), montażu pieca centralnego oraz grzejników wraz z przyłączem, wymianie i ociepleniu podłogi, wymianie drzwi, położeniu gładzi oraz malowaniu lokalu. Ponadto budynek został ocieplony na zewnątrz. Zarządca zaciągnął kredyt i od 2018 roku jest pobierana kwota 100 zł z funduszu remontowego na spłatę kredytu.

W 2016 roku L. N. była zarejestrowana jako bezrobotna w Urzędzie Pracy.

L. N. otrzymywała emeryturę w kwocie 733,20 zł oraz dodatek pielęgnacyjny w kwocie 222,01 zł. Spadkodawczyni sporadycznie pracowała dodatkowo przy pracach interwencyjnych, opiekowała się starszą osobą oraz [-]=’ Zbierała i sprzedawała grzyby.

Ł. G. pracował w lesie i z tego tytułu otrzymywał wynagrodzenie w wysokości najniższej krajowej. Obecnie Ł. G. pracuje na stanowisku Pilarz w firmie (...) na ½ etatu. Z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości minimalnego wynagrodzenia wypłacanego proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy.

L. N. w 2018 roku zachorowała na raka szyjki macicy. Stwierdzono u niej także niewydolność oddechową, anemię wtórną, zespół żyły górnej hiperkalcemię, przerzuty masywne do wątroby z cechami uszkodzenia wątroby, przerzut osteolityczny w kościach śródstopia prawego i zmianę w śródpiersiu powodującą ucisk na tchawicę i naciek na mostek.

Całą opiekę nad zmarłą przejął Ł. G.. To on jeździł z nią do lekarzy, kupował leki, opiekował się nią. Jej dochody nie wystarczały na jej utrzymanie i to jej partner Ł. G. pokrywał wszelkie wydatki ponad uzyskiwaną przez zmarłą kwotę emerytury i zasiłku.

L. T. nie odwiedzała matki, nie interesowała się jej stanem zdrowie oraz czy ta posiada środki do życia.

Ł. G. poniósł koszty związane z pogrzebem L. N. w łącznej wysokości 17 640 złotych.

(dowód: dokument wydania k. 34-41, kserokopie paragonów k. 42-49; dokumentacja medyczna k. 50-52; protokół k. 53, raport na temat indywidualnego działania, decyzja ZUS o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego k. 63, decyzja k. 64-64v, przesłuchanie powódki e-protokół z 1.04.2025r. [00:23:41], [00:27:52], [00:31:12], [00:31:44], k. 66v-67, przesłuchanie pozwanego e-protokół z 1.04.2025r. [00:36:43], [00:38:09], [00:38:09], [00:40:32], [00:44:43], [00:45:39], [00:47:09], [00:50:34], k. 67-67v, faktura k. 133-137, zaświadczenie k. 138, kopia umowy o pracę k. 147, zeznania świadka U. F. (2) e-protokół z 5.02.2026r. [00:06:10], [00:09:04], [00:09:53], [00:14:28], [00:15:20], [00:18:18] k. 148-148v)

Wartość przedmiotowego lokalu wynosi 90 200 zł. Wartość nakładów poczynionych na nieruchomość wynosi 36 254 zł.

(dowód: opinia biegłego z zakresu wyceny nieruchomości k. 94-112)

W toku procesu Ł. G. zapłacił L. T. kwotę 6 500 zł tytułem zachowku.

(dowód: polecenie przelewu k. 62)

Sąd zważył, co następuje:

W świetle art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału, czyli tzw. zachowek.

Instytucja zachowku służy ochronie interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, wymienionych w art. 991 § 1 k.c., przez zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu ułamkowi wartości ich udziału w spadku, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Obliczanie wysokości zachowku związane jest nie tylko z odpowiedzialnością za długi spadkowe, ale także z działem spadku (vide postanowienie Sądu Najwyższego 5 kwietnia 2018 r. w sprawie II CSK 85/18, Legalis).

Warto wskazać, że w uzasadnieniu powołanego wyżej postanowienia powołano uchwałę Sądu Najwyższego z 17 maja 1985 roku. w sprawie III CZP 69/84 (OSNC 1986, Nr 3, poz. 24), w której Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w procesie o zachowek sąd samodzielnie rozstrzyga w ramach swej kognicji wszystkie zagadnienia prawne niezbędne dla rozstrzygnięcia procesu, jako o przesłankach prejudycjalnych. W wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, dopuszczalne jest w procesie o roszczenia z tytułu zachowku samodzielne ustalenie przez sąd orzekający stanu i wartości spadku bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub o podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że w przypadku dziedziczenia ustawowego, do spadku po L. N. powołani byliby córka spadkodawczyni L. T. oraz syn spadkodawczyni N. N..

W przedmiotowej sprawie bezspornie ustalono również, że w skład majątku spadkowego po L. N. wchodzi własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w budynku mieszkalnym nr (...) przy (...) w W. oraz, że spadek powyższy, na podstawie testamentu notarialnego, w całości nabył konkubent spadkodawczyni – pozwany Ł. G.. W skład spadku wchodził również dług spadkowy związany z poniesieniem kosztów pogrzebu spadkodawczyni w wysokości 17 640 zł. Sąd od wskazanej kwoty odjął zasiłek pogrzebowy w kwocie 4 000 złotych i ustalił wartość długu spadkowego na kwotę 13 640 zł.

Obliczenie wartości spadku dla potrzeb ustalenia zachowku odbywa się według zasad unormowanych w art. 922 kc i art. 993 - 995 kc, a jego efektem jest ustalenie czystej wartości spadku (substratu zachowku). Czysta wartość spadku stanowi różnicę między stanem czynnym spadku, czyli wartością wszystkich praw należących do spadku, według ich stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili orzekania o zachowku, a stanem biernym spadku, czyli sumą długów spadkowych. Istotne są regulacje zamieszczone w art. 993 – 995 kc, precyzujące sposób ustalania stanu czynnego i stanu biernego spadku – zgodnie z nimi do aktywów spadku zalicza się darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, natomiast do pasywów spadku nie zalicza się zapisów zwykłych i poleceń. Oznacza to, że substrat zachowku równa się czystej wartości spadku oraz wartości darowizn. Przy braku majątku spadkowego podstawę obliczenia zachowku stanowi suma darowizn (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1964 roku w sprawie I CR (...)/(...)).

Podstawą do wyliczenia wartości udziału spadkowego, stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku w niniejszej sprawie, była opinia biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości. Sąd ustalił wartość nieruchomości według aktualnych cen. W sporządzonej opinii biegły stwierdził, że wartość spółdzielczego własnościowego prawa do (...), położonego w (...) przy (...) w W., wynosi 90 200 złotych. Wartość nakładów na nieruchomość poczynionych przez pozwanego wynosi 36 254 zł, fakt ten został przez pozwanego udowodniony dokumentami oraz zeznaniami świadka U. F. (1) (k. 148-149), sąsiadki pozwanego i spadkodawczyni, którym Sąd w pełni dał wiarę.

Sąd w pełni podzielił opinię biegłego. W ocenie Sądu jest to opinia jasna i pełna, w przejrzysty sposób wyjaśniająca wszystkie istotne okoliczności oraz uzasadniająca przedstawione w niej wnioski i dokonane wyliczenia, a równocześnie jest poparta wiedzą i doświadczeniem zawodowym biegłego. Ponadto tak ustalona wartość nieruchomości nie była kwestionowana przez strony.

Wobec powyższego podstawą do wyliczenia zachowku należnego powódce była kwota 40 306 (90 200 – 36 254 (nakłady na nieruchomość) – 13 640 (dług spadkowy)), stanowiąca wartość spadku po L. N..

Natomiast powódce przy dziedziczeniu ustawowym przypadłby udział ½ części spadku, a więc kwota 20 153 złotych (40 306 zł : 2), zaś należny zachowek w myśl art. 991 § 1 k.c. stanowi 1/2 tej kwoty tej kwoty, czyli 10 076,5 złotych.

W toku procesu pozwany zapłacił powódce kwotę 6 500 zł tytułem zachowku. Zachowek należny powódce wynosiłby zatem 3 576,50 zł.

Jednakże Sąd uwzględnił podniesiony przez pozwanego zarzut nadużycia przez powódkę prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c., co przesądziło o wyniku sprawy. Zarzut ten jest uzasadniony ze względu na zachowania się powódki zarówno względem spadkodawczyni, jak i względem samego pozwanego. Ustalenia faktyczne uzasadniają zarzut niedopełniania przez powódkę odpowiednich obowiązków w zakresie opieki, jak również zarzut utrzymywania spadkodawczyni. Powódka nie okazała jakiejkolwiek wdzięczności wobec pozwanego, który faktycznie do ostatnich chwil życia opiekował się jej matką. To pozwany sprawował nad spadkodawczynią codzienną opiekę, pomagał jej w podstawowych czynnościach życiowych, znosił ją po schodach, woził na wizyty lekarskie oraz zapewniał jej wsparcie finansowe, gdyż środki spadkodawczyni nie wystarczały na pokrycie kosztów jej utrzymania i leczenia. Powódka natomiast nie interesowała się losem swojej matki, nie utrzymywała z nią kontaktu, nie wiedziała nawet, czy posiada ona środki do życia i w żaden sposób nie udzielała jej pomocy ani wsparcia (dowód – zeznania stron k. 66-69). Powódka przesłuchana przed Sądem zeznała, iż „nie wie kto zajmował się mamą”. W tych okolicznościach dochodzenie przez powódkę roszczeń wobec pozwanego, który faktycznie dochował spadkodawczynię do śmierci i ponosił ciężar opieki nad nią, należy uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Wskazać należy, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, uwzględnienie zarzutu opartego na art. 5 k.c. może prowadzić zarówno do obniżenia należnego świadczenia z tytułu zachowku jak i do zupełnego oddalenia powództwa o zachowek (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2018 r. II CSK 276/17). Sąd uznał, że zachowek należny powódce należy obniżyć do kwoty 6 500 zł, którą to pozwany w toku procesu zapłacił powódce. Z tych przyczyn Sąd oddalił powództwo w całości.

Nadto, na podstawie art. 83 ust. 2 w zw. z art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz.U. z 2020r., poz. 755), Sąd nakazał pobrać od powódki L. T. i pozwanego Ł. G. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Piszu kwoty po 35,82 zł tytułem brakującej zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego.

O kosztach procesu Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 100 k.p.c. i zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu.

sędzia Anna Lisowska