Pełny tekst orzeczenia

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2026 r.

Sąd Rejonowy w Łomży IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodnicząca: SSR Marta Małgorzata Sulkowska

po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2026 r. w R.

na posiedzeniu niejawnym (art. 224 § 3 kpc w zw. z art. 326 ¹ kpc)

sprawy z odwołania T. C.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w D.

o zasiłek chorobowy i zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego

na skutek odwołania od decyzji (...) w D. z dnia 24 kwietnia 2025 r., znak: (...)

zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznaje odwołującej się T. C. prawo do zasiłku chorobowego za okres od 25.11.2024 r. do 22.12.2024 r. i stwierdza brak podstaw do żądania od niej zwrotu zasiłku chorobowego za ten okres.

Sygn. akt IV U 95/25 upr

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 24 kwietnia 2025 r., znak: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w D. na podstawie art. 17 i art. 68 ustawy z dnia 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2025 r., poz. 501) odmówił T. C. prawa do zasiłku chorobowego za okres od 25 listopada 2024 r. do 22 grudnia 2024 r. Ponadto na podstawie art. 66 ustawy z dnia 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2025 r., poz. 350) zobowiązał T. C. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego wraz z odsetkami w łącznej kwocie 3.032,32 zł (w tym 2.928,52 zł kwoty głównej i 103,80 zł odsetek). W uzasadnieniu powyższej decyzji ZUS wskazał, że odwołująca się wykorzystywała zwolnienie lekarskie w sposób niezgodny z jego celem, gdyż w trakcie orzeczonej niezdolności do pracy, podjęła zatrudnienie na podstawie umowy zlecenia zawartej z (...) sp. z o. o. z/s w A., obowiązującej w okresie od 19 listopada 2024 r. do 30 grudnia 2024r., a następnie świadczyła pracę na rzecz tego podmiotu w dniach: 20-22 listopada 2024 r., 27 listopada 2024 r., 29 listopada 2024 r. oraz 2 grudnia 2024 r. (akta ZUS).

T. C. złożyła odwołanie od powyższej decyzji, wskazując, że podejmując zatrudnienie w okresie zwolnienia lekarskiego nie miała pełnej świadomości swojego działania z uwagi na stan zdrowia oraz prowadzone leczenie. Podała, iż leczy się psychiatrycznie i gastroenterologicznie, a stosowane leki wpływały na jej funkcjonowanie. Podniosła również, że jej aktualna sytuacja zdrowotna i materialna nie pozwala na zwrot dochodzonej należności (odwołanie, k. 2).

W odpowiedzi na odwołanie ZUS wniósł o jego oddalenie w całości, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji (k. 6-7, 15).

Sąd ustalił, co następuje:

T. C. (ur. (...)), posiada wykształcenie wyższe (licencjat z kosmetologii). W okresie od 23 września 2024 r. do 22 grudnia 2024 r. była zatrudniona w Przedsiębiorstwie (...) S.A. na stanowisku pracownika magazynowego (akta ZUS).

Odwołująca się od kilku lat choruje na wrzodziejące zapalenie jelita grubego i pozostaje pod opieką poradni gastroenterologicznej. Ponadto rozpoznano u niej zaburzenia psychiczne w postaci schizofrenii, w związku z czym pozostaje pod opieką poradni zdrowia psychicznego.

W dniu 21 października 2024 r. odwołująca została przyjęta na oddział psychiatryczny Szpitala (...) w R. z rozpoznaniem ostrych i przemijających zaburzeń psychotycznych (F23.8). Była hospitalizowana w okresie od 21 października 2024 r. do 13 listopada 2024 r. (dokumentacja medyczna, k. 56 i nast.).

Po zakończeniu hospitalizacji odwołującej wystawiono zwolnienia lekarskie: e(...) nr (...) na okres od 18 listopada 2024 r. do 30 listopada 2024 r. oraz (...) nr (...) na okres od 1 grudnia 2024 r. do 23 grudnia 2024 r. Z tytułu powyższej niezdolności do pracy wypłacono jej zasiłek chorobowy (akta ZUS).

Po opuszczeniu szpitala odwołująca się nie zamierzała wracać do dotychczasowego pracodawcy i zawarła za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej umowę zlecenia z (...) sp. z o.o. z siedzibą w A.. Umowa została zawarta w trybie zdalnym, poprzez wymianę wiadomości oraz przesłanie podpisanego dokumentu drogą elektroniczną (wyjaśnienia T. C., k. 27-27v.).

W ramach umowy zawartej z (...) sp. z o.o. odwołująca się świadczyła pracę w sklepie (...) w dniach: 20-22 listopada 2024 r., 27 listopada 2024 r., 29 listopada 2024 r. oraz 2 grudnia 2024 r., uzyskując z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 1.152,10 zł brutto (k. 17). Wykonywała pracę w wymiarze kilku godzin dziennie, w tym również w godzinach popołudniowych, pod kierownictwem osób zatrudnionych w miejscu świadczenia pracy. Współpracę zakończyła na początku grudnia 2024 r., rezygnując z dalszego wykonywania zlecenia. Odwołująca podała, że podejmując pracę nie była świadoma, iż pozostaje nadal na zwolnieniu lekarskim po hospitalizacji, a jej stan psychiczny wpływał w tym okresie na zdolność oceny sytuacji i podejmowanych decyzji. Obecnie nie pracuje zarobkowo i pozostaje na utrzymaniu rodziny (k. 27-27v.).

Decyzją z dnia 24 kwietnia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w D., na podstawie art. 17 i art. 68 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, odmówił T. C. prawa do zasiłku chorobowego za okres od 25 listopada 2024 r. do 22 grudnia 2024 r. Ponadto, na podstawie art. 66 powołanej ustawy oraz art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2025 r., poz. 350), zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego wraz z odsetkami w łącznej kwocie 3.032,32 zł (w tym 2.928,52 zł tytułem należności głównej oraz 103,80 zł tytułem odsetek). Organ rentowy wskazał, iż odwołująca, świadcząc pracę na rzecz (...) sp. z o.o. z siedzibą w A. w dniach: 20-22 listopada 2024 r., 27 listopada 2024 r., 29 listopada 2024 r. oraz 2 grudnia 2024 r., wykorzystywała zwolnienie lekarskie w sposób niezgodny z jego celem (akta ZUS).

Sąd stwierdził, iż dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy niezbędne było posiadanie wiadomości specjalnych, dlatego na podstawie art. 278 kpc dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych z zakresu psychologii i psychiatrii na okoliczność ustalenia, czy odwołująca się była świadoma, że po opuszczeniu szpitala wystawiono jej zwolnienie lekarskie, czy w chwili opuszczenia szpitala miała zachowaną zdolność do świadomego lub swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenie woli, czy zdolność ta była wyłączona lub ograniczona, a jeśli tak, to w jakim stopniu i przez jaki czas, czy podejmując się wykonania umowy zlecenia w dniach 20-22.11, 27.11, 29.11 i 02.12.2024 r. odwołująca się miała świadomość, że może to zostać potraktowane jako wykorzystanie zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem oraz czy podjęcie tej pracy miało pozytywny lub negatywny wpływ na stan zdrowia odwołującej się, długość trwania zwolnienia lekarskiego, a jeśli tak to w jaki sposób.

Biegła sądowa z zakresu psychologii E. F. oraz biegły sądowy z zakresu psychiatrii I. P. po dokonaniu analizy akt sprawy i dokumentacji medycznej oraz badaniu odwołującej rozpoznali u T. C. ostre wielopostaciowe zaburzenia psychotyczne z objawami schizofrenii (F23. I.) oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. (K51.0.).

W swojej opinii biegli wskazali, że u odwołującej w okresie od połowy października 2024 r. występowały zaburzenia psychotyczne o ostrym i burzliwym przebiegu, którym towarzyszyły urojenia, halucynacje oraz myśli samobójcze. Objawy te miały charakter nasilony i zagrażający zdrowiu i życiu, a ich przebieg wymagał hospitalizacji psychiatrycznej. Biegli podali, że pomimo poprawy stanu zdrowia po zastosowanym leczeniu, w spornym okresie nadal utrzymywały się objawy psychotyczne oraz objawy osiowe i negatywne w postaci zblednięcia afektu, apatii i abulii, a także okresowa podejrzliwość i nastawienia urojeniowe. Wskazali również, że na zdolność funkcjonowania odwołującej wpływ miały stosowane leki psychotropowe oraz zaburzenia procesów myślowych, w tym chorobowe – autystyczne myślenie, zmiana hierarchii ważności spraw, myślenie katatymiczne oraz inercja w działaniu i kontrolowaniu decyzji. Wskazali, że w psychozie następuje koncentracja na przeżyciach psychotycznych, a sprawy bieżące są marginalizowane, a zmienione odczucia utrudniają racjonalne myślenie i podejmowanie decyzji.

W konsekwencji biegli stwierdzili, że podejmując wykonywanie umowy zlecenia w dniach 20-22 listopada 2024 r., 27 listopada 2024 r., 29 listopada 2024 r. oraz 2 grudnia 2024 r., odwołująca nie miała zdolności do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji ani wyrażenia woli. Jednocześnie nie miała świadomości, że podejmowana przez nią aktywność może zostać uznana za wykorzystanie zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem. Biegli wskazali ponadto, że z uwagi na chorobę psychiczną odwołująca nie była w stanie racjonalnie pokierować swoim postępowaniem.

Odnosząc się do wpływu podjętej pracy na stan zdrowia, podali, że mogła ona mieć jedynie teoretycznie pozytywny charakter, gdyby była podejmowana zgodnie z przepisami, natomiast samo zwolnienie lekarskie oraz jego długość miały wpływ korzystny na stan zdrowia odwołującej (opinia biegłych – l. 225 i nast.).

Sąd zważył, co następuje:

Odwołanie jest oczywiście uzasadnione.

Istotą sprawy było rozstrzygnięcie, czy odwołująca się, wykonując czynności na podstawie umowy zlecenia w okresie orzeczonej niezdolności do pracy mogła zostać pozbawiona prawa do zasiłku chorobowego na podstawie art. 17 ust. l, art. 66 i art. 68 ustawy z dnia 25.06.1999 r, o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz art. 84 ust 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej ustawy sus).

Jak wynika z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2025 r., poz. 501) (dalej ustawa zasiłkowa) zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Zasiłek chorobowy jest zatem świadczeniem z ubezpieczenia społecznego, zastępującym pracownikowi wynagrodzenie, które utracił wskutek czasowej, spowodowanej chorobą, niezdolności do świadczenia pracy umówionej. Sytuacją chronioną zasiłkiem jest więc czasowa (przejściowa) niemożność świadczenia pracy będąca skutkiem choroby (lub innego zdarzenia z chorobą zrównanego), a nie sama choroba. Celem zasiłku nie jest więc uzyskanie dodatkowej korzyści obok wynagrodzenia, ale rekompensata utraconego przez ubezpieczonego dochodu wskutek wystąpienia u niego przejściowej niezdolności do pracy. Zasiłek chorobowy zatem przysługuje tylko, gdy choroba uniemożliwia uzyskiwanie dochodu z pracy, bowiem zasadą jest, że wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną (art. 80 kp).

Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Z przepisu tego wynikają dwie niezależne przesłanki utraty prawa do zasiłku: 1) wykonywanie pracy zarobkowej w okresie niezdolności do pracy; 2) wykorzystanie zwolnienia w sposób niezgodny z jego celem. Zdaniem Sądu niewątpliwie na podzielenie zasługuje pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20.01.2005r. I UK 154/04, zgodnie z którym ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego w przypadku wystąpienia jednej z dwóch niezależnych przesłanek określonych w powołanym powyżej przepisie. Niniejsza sprawa dotyczy pierwszej sytuacji opisanej w powyższym przepisie.

W realiach sprawy nie budzi wątpliwości, że odwołująca się wykonywała czynności na rzecz zleceniodawcy w okresie zwolnienia lekarskiego, co zostało potwierdzone zarówno jej wyjaśnieniami, jak i pozostałym materiałem dowodowym. Okoliczność ta, rozpatrywana wyłącznie w aspekcie formalnym, mogłaby co do zasady prowadzić do zastosowania art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Nie przesądza ona jednak automatycznie o utracie prawa do świadczenia, albowiem dla oceny, czy doszło do wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu powołanego przepisu, istotne znaczenie ma również charakter podejmowanych czynności oraz okoliczności, w jakich zostały one podjęte. W szczególności niezbędne jest ustalenie, czy zachowanie ubezpieczonego miało charakter świadomy i zamierzony. Dopiero bowiem taka ocena pozwala na prawidłowe zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 17 ust. 1 ustawy.

Zgodnie bowiem z dyspozycją zawartą w art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2025 r., poz. 350) (dalej ustawy systemowej), za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważane są świadczenia, które zostały wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących: ustanie prawa do świadczeń; wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt l) albo świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia (pkt 2). W doktrynie prawa ubezpieczeń społecznych podkreśla się, że przepis ten, ustanawiając obowiązek zwrotu świadczenia przez osobę, która pobrała nienależne świadczenie, wskazuje istotną cechę nienależnie pobranego świadczenia w ujęciu ustawy systemowej, określaną jako differentia specifica , świadomość (złą wiarę) osoby pobierającej świadczenie co do przysługiwania tego świadczenia w całości lub w części od początku albo w następstwie później zeszłych zdarzeń. Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża więc tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, mając świadomość jego nienależności […] Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. Także w orzecznictwie sądowym, dotyczącym problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, ugruntowany jest pogląd o możliwości domagania się przez organ rentowy zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. W orzecznictwie uważa się, że dla ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, decydujące znacznie ma świadomość i zamiar ubezpieczonego, który pobrał świadczenie w złej wierze (wyrok SN z dnia 9 sierpnia 2018 r., II UK 211/ 17, H. nr (...)).

Tym samym, dla przypisania odwołującej się obowiązku zwrotu świadczenia konieczne było ustalenie, czy miała ona świadomość, że wykonując czynności zarobkowe narusza warunki pobierania zasiłku chorobowego, a także czy jej działaniu można przypisać cechy świadomego i swobodnego podejmowania decyzji. Sąd stwierdził, iż dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy niezbędne było posiadanie wiadomości specjalnych, dlatego na podstawie art. 278 kpc dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych z zakresu psychologii - E. F. oraz z zakresu psychiatrii - I. P.. Biegli rozpoznali u odwołującej ostre wielopostaciowe zaburzenia psychotyczne z objawami schizofrenii (F23.l). Wskazali, że w spornym okresie utrzymywały się u niej objawy psychotyczne, a jej stan psychiczny był nadal istotnie zaburzony. Stwierdzili, że podejmując czynności w ramach umowy zlecenia odwołująca nie miała zdolności do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji ani wyrażenia woli, a także nie miała świadomości, że jej zachowanie może zostać uznane za wykorzystanie zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem. Wskazali ponadto, że z uwagi na chorobę psychiczną nie była ona w stanie racjonalnie pokierować swoim postępowaniem.

Stosownie do treści art. 233 § 1 kpc Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów, według własnego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Sąd doszedł do przekonania, że ustalenia poczynione przez biegłych sądowych w niniejszej sprawie są rzetelne, dokonane obiektywnie, a sformułowane wnioski poparte zostały logicznym uzasadnieniem. Opinia została wykonana przez lekarzy specjalistów, mających szeroką wiedzę oraz doświadczenie zawodowe i orzecznicze. Zawiera rzeczową, logiczną i spójną argumentację ustaloną po zapoznaniu się z dokumentacją medyczną leczenia odwołującej się i z wynikami jej badań. Przedstawiona opinia zawiera podstawy teoretyczne, sposób motywowania jest przekonywujący, a wnioski sformułowane przez biegłych są stanowcze. Podkreślić należy w tym miejscu, że ostatecznie strony nie wniosły zarzutów do opinii sądowej, co prowadzi do uznania, że w ich ocenie nie zawiera ona w swej treści błędów natury merytorycznej.

Należy zaznaczyć, że z istoty i celu dowodu z opinii biegłego wynika, że jeżeli rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych, dowód z opinii biegłego jest koniecznością. W takim przypadku Sąd nie może poczynić ustaleń sprzecznych z opinią biegłego jeżeli jest ona prawidłowa i jeżeli odmienne ustalenia nie mają oparcia w pozostałym materiale dowodowym. Na podkreślenie zasługuje, iż dowód z opinii biegłego jest w tej kategorii spraw tzw. dowodem koronnym, analizującym i sumującym przeciwstawne oceny prezentowane przez strony. Dowodu tego nie można zastępować innym np. dowodem z zeznań świadków, czy też ze zgromadzonych w aktach zaświadczeń lekarskich. Opinia biegłego poparta jest wiedzą specjalną, którą nie dysponuje ani Sąd orzekający w tej sprawie, ani strony sporu. W orzecznictwie przyjmuje się, że dowód z opinii biegłego w postępowaniu sądowym jest jedyną drogą uzyskania koniecznych do rozstrzygnięcia wiadomości specjalnych i nie może być zastąpiony inną czynnością dowodową. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1987 r., II URN 228/87, przyjmuje się, że przy ocenie biegłych lekarzy sąd nie może zająć stanowiska odmiennego, niż wyrażone w tej opinii, na podstawie własnej oceny stanu faktycznego. W związku z powyższym Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie na ustaleniach zawartych w sporządzonej w sprawie opinii.

Sąd w pełni zaaprobował zajęte przez biegłych stanowisko. Wynika z niego jednoznacznie, że w spornym okresie odwołująca nie miała zdolności do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji ani wyrażenia woli, nie miała świadomości znaczenia swoich działań, a nadto nie była w stanie racjonalnie pokierować swoim postępowaniem. Nie zrozumiała ona, że wystawiono jej zwolnienie lekarskie, że nie powinna podejmować żądnej działalności zarobkowej, zrezygnowała z pracy na umowie o pracę, w zamian za to zawarła umowę zlecenia, której też nie była w stanie zrealizować i po kilku dniach z niej zrezygnowała. Jej zachowanie było ewidentnie nieracjonalne, wynikało z procesów chorobowych. W tych okolicznościach nie sposób uznać, aby podejmowane przez nią czynności mogły zostać zakwalifikowane jako wykonywanie pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, albowiem przepis ten odnosi się do zachowań podejmowanych w sposób świadomy i celowy. Powyższe ustalenia przesądzają również o braku podstaw do zastosowania art. 84 ustawy systemowej. Skoro bowiem odwołująca nie miała świadomości naruszenia zasad pobierania świadczenia, nie sposób przypisać jej działania w złej wierze ani świadomego wprowadzenia organu rentowego w błąd.

Sąd zważył przy tym, że organ rentowy, wydając zaskarżoną decyzję, poprzestał na formalnym ustaleniu faktu wykonywania czynności w okresie zwolnienia lekarskiego, nie dokonując pogłębionej oceny stanu psychicznego T. C. oraz jej zdolności do świadomego podejmowania decyzji, co w realiach niniejszej sprawy miało znaczenie zasadnicze. W ocenie Sądu, w sytuacji osoby dotkniętej ostrymi zaburzeniami psychotycznymi, w tym przebiegającymi z objawami zagrażającymi życiu, wymagana jest szczególna ostrożność w ocenie jej zachowań. Kwalifikowanie takich zachowań wyłącznie przez pryzmat formalnych przesłanek może prowadzić do wniosków sprzecznych z zasadami doświadczenia życiowego oraz elementarnym poczuciem sprawiedliwości.

Reasumując, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w szczególności jednoznaczne wnioski opinii biegłych, nie pozwala na przyjęcie, że odwołująca wykonywała pracę zarobkową w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej ani że pobrała świadczenie w złej wierze w rozumieniu art. 84 ustawy systemowej.

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, zmieniając zaskarżoną decyzję na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 kpc.