Pełny tekst orzeczenia

Wyrok z dnia 13 czerwca 1997 r.
II UKN 200/97
Adwokat, który wykonuje zawód indywidualnie na podstawie art. 4 ust. 3
ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze
zm.) i ma uprawnienia emerytalne, podlega nadal pracowniczemu obowiązkowi
ubezpieczenia społecznego, niezależnie od wysokości uzyskiwanego dochodu
(art. 24 w związku z art. 37 tej ustawy).
Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Stefania Szymańska
(sprawozdawca), Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 1997 r. sprawy z wniosku
Elżbiety Z.-F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o us-
talenie nieistnienia obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, na sku-
tek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Katowicach z dnia 25 listopada 1996 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
U z a s a d n i e n i e
W decyzji z 21 listopada 1995 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C.
stwierdził, że Elżbieta Z.-F. z tytułu wykonywania indywidualnie zawodu adwokata
podlega ubezpieczeniu społecznemu pracowniczemu, pomimo ustalonego prawa do
emerytury.
W odwołaniu wnioskodawczyni domagała się zmiany decyzji przez ustalenie, że
nie podlega ubezpieczeniu społecznemu określonemu w ustawie z 25 listopada 1986 r.
o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r.
Nr 25, poz. 137 ze zm.). Podniosła, że uchwała Sądu Najwyższego z 23 stycznia 1992
r., II UZP 16/91, na którą powołał się ZUS w uzasadnieniu decyzji, nie ma
zastosowania, bowiem jest ona emerytem pobierającym emeryturę, nie zaś adwokatem
mającym uprawnienia do pobierania emerytury, lecz nie korzystającym z tego prawa i
nadal wykonującym swój zawód w pełnym wymiarze. Tylko tej ostatniej sytuacji -
zdaniem wnioskodawczyni - dotyczy orzeczenie Sądu Najwyższego. Ponadto
podniosła, że emeryt-adwokat uzyskuje dochód z umowy zlecenia zawieranej z
klientem, który jednak nie jest dochodem stałym i pewnym co miesiąc. Dlatego jej spra-
wę należy rozpatrywać z punktu widzenia statusu emeryta (a nie adwokata wyko-
nującego zawód), bowiem dokonała już wyboru przez pobieranie świadczenia
emerytalnego w miejsce wykonywania zawodu adwokata.
Wyrokiem z dnia 20 lutego 1996 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Katowicach oddalił odwołanie ubezpieczonej. W uzasadnieniu Sąd
stwierdził, iż jest bezsporne, że wnioskodawczyni jako emerytka wykonuje zawód
adwokata, prowadząc kancelarię adwokacką. Sąd podkreślił dalej, że z mocy art. 24 i
37 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.)
oraz art. 2 i 60 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i
ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), adwokaci - zarówno członkowie zespołów
adwokackich, jak i wykonujący zawód indywidualnie - korzystają w pełnym zakresie ze
świadczeń należnych pracownikom, przy jednoczesnym obciążeniu obowiązkiem
opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w ramach tego systemu pomimo, iż
powołane przepisy nie uznają - w sensie identyczności - adwokatów za pracowników, a
ich pracy za zatrudnienie. Jednak dla celów ubezpieczenia społecznego, przy ustalaniu
prawa do świadczeń i ich wysokości - pracę adwokatów w zespołach adwokackich
traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie, jak wynagrodzenie z
tytułu zatrudnienia. To samo - zdaniem Sądu I instancji - odnieść należy do adwokatów
wykonujących zawód indywidualnie. Sąd powołał uchwałę Sądu Najwyższego z 23
stycznia 1992 r., II UZP 16/91, zgodnie z którą adwokat wykonujący zawód
indywidualnie i mający uprawnienia emerytalne podlega nadal obowiązkowi
pracowniczego ubezpieczenia społecznego i uznał, że ta grupa zawodowa traktowana
jest jak pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę, co w przypadku emerytów
nadal zatrudnionych na podstawie takiej umowy oznacza podleganie ubezpieczeniu
społecznemu pracowniczemu, zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 25 listopada 1986 r. o
organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych. Sąd zaznaczył, że zwolnienie z
obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne występuje tylko w systemach
ubezpieczeniowych osób zarobkujących samodzielnie. W konsekwencji Sąd uznał, że
organ rentowy prawidłowo ustalił, że wnioskodawczyni nadal podlega ubezpieczeniu
społecznemu pracowniczemu.
Wyrok ten zaskarżyła rewizją wnioskodawczyni, jednakże Sąd Apelacyjny wyro-
kiem z 25 listopada oddalił rewizję. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny podkreślił, iż Sąd
Wojewódzki, przy bezspornych okolicznościach faktycznych sprawy, prawidłowo
zastosował i zinterpretował właściwe przepisy prawa, powołując przy tym orzeczenia
Sądu Najwyższego dotyczące spornego zagadnienia, tj. podlegania pracowniczemu
ubezpieczeniu społecznemu przez adwokata posiadającego uprawnienia emerytalne i
wykonującego zawód indywidualnie. W świetle powołanych przez Sąd I instancji prze-
pisów art. 24 i 37 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze oraz art. 2 pkt 1 i art.
60 ustawy o z.e.p., nie budzi wątpliwości prawo adwokatów - członków zespołów
adwokackich i adwokatów wykonujących zawód indywidualnie lub wspólnie z innym
adwokatem, do korzystania z pełnego zakresu świadczeń należnych pracownikom, przy
jednoczesnym obciążeniu ich w ramach tego systemu ubezpieczenia (pracowniczego)
obowiązkiem opłacania składek. Powyższej zasady w odniesieniu do adwokatów, którzy
nie nabyli jeszcze uprawnień emerytalno-rentowych zdaje się nie kwestionować również
wnioskodawczyni. Podkreślić należy - na co zwrócił już uwagę Sąd Wojewódzki - że
objęcie adwokatów ubezpieczeniem pracowniczym było niewątpliwie wyrazem ich
uprzywilejowania. Wystarczy porównać warunki nabycia prawa do renty inwalidzkiej -
art. 32 pkt 1 ustawy o z.e.p., czy art. 27 tej ustawy przewidujący korzystniejsze warunki
przejścia na emeryturę z uregulowaniami zawartymi w ustawach dotyczących osób
zarobkujących samodzielnie - ustawą z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym
osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z
1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), czy ustawą z 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu spo-
łecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zle-
cenia (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 65, poz. 333). Skoro adwokaci wykonujący
zawód w każdej formie korzystają z pełni uprawnień należnych pracownikom z pra-
cowniczego ubezpieczenia społecznego (przed nabyciem uprawnień emerytalno-rento-
wych) podlegając temu systemowi ubezpieczenia, to brak jest podstaw, aby stosować
do nich - już po nabyciu tych uprawnień i przy dalszym wykonywaniu zawodu - inne
zasady (inny system ubezpieczenia społecznego), aniżeli wobec pracowników, którzy
nabyli prawo do świadczeń emerytalno-rentowych i kontynuują zatrudnienie.
Pracownicy ci nadal podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego i jest za nich
opłacana składka na ubezpieczenie społeczne na ogólnych zasadach (por. art. 4 ust. 1
ustawy z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych
oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości
i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia
społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego,
jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330). Bez znaczenia przy tym jest - z punktu
widzenia obowiązku opłacania składek - czy pracują oni w pełnym, czy ograniczonym
wymiarze czasu pracy. Ma to jedynie wpływ na wysokość składki (por. § 10 ust. 2
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r.), zaś uzyskany dochód może
mieć wpływ na zawieszenie lub zmniejszenie prawa do świadczenia (art. 24 ustawy z
17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i
rent oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), ale nie na sam
obowiązek ubezpieczenia społecznego. Zauważyć przy tym należy, iż od 1 stycznia
1990 r. nie obowiązuje § 5 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 listopada
1987 r. w sprawie zgłaszania pracowników do ubezpieczenia społecznego oraz składek
na to ubezpieczenie (Dz. U. Nr 37, poz. 211), który przewidywał obniżenie do 5%
podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników, którzy po-
bierają emeryturę lub rentę albo byli zaliczeni do jednej z grup inwalidów. Rozważania
te mają zastosowanie do adwokatów, którzy nadal wykonują swój zawód po uzyskaniu
prawa do świadczeń emerytalno-rentowych. Nadal więc podlegają oni ubezpieczeniu
społecznemu, przy czym podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie określana jest
jak dotychczas, tzn. przed uzyskaniem uprawnień emerytalno-rentowych - zgodnie z §
42 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. Bez znaczenia jest
przy tym, czy adwokat pracuje w ograniczonym zakresie, czy też w pełnym. Obowiązek
ubezpieczenia nie jest bowiem uzależniony od zakresu wykonywania czynności, ani od
uzyskiwanego (deklarowanego) dochodu. Ma on natomiast - podobnie jak w wypadku
pracowników - wpływ na wysokość składki oraz na ewentualne zmniejszenie lub
zawieszenie prawa do świadczenia emerytalno-rentowego. Jak słusznie zauważył Sąd I
instancji - stwierdził dalej Sąd Apelacyjny - w stosunku do adwokatów ustawodawca nie
przyjął zasady obowiązującej w ubezpieczeniach społecznych osób samodzielnie
zarobkujących, a mianowicie, że posiadanie prawa do emerytury lub renty powoduje
wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, a kontynuowanie
ubezpieczenia możliwe jest jedynie na wniosek. Bezzasadne jest dopatrywanie się
przez skarżącą analogii pomiędzy jej sytuacją, a sytuacją inwalidy I lub II grupy, a w
konsekwencji domaganie się zmniejszenia wysokości składek o 50%, jak przyjął to w
odniesieniu do takich osób Sąd Najwyższy w uchwale z 9 grudnia 1994 r., II UZP 35/94
(OSNPiUS 1995 nr 9 poz. 111). Uchwała ta dotyczyła zupełnie innego zagadnienia,
jednakże i w jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że adwokaci mający uprawnienia
emerytalno-rentowe i nadal wykonujący zawód podlegają w dalszym ciągu wszystkim
rygorom w zakresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. W tym zakresie
nawiązano do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 23 stycznia 1992
r., II UZP 16/91 (OSNCP 1992 z. 5 poz. 66), w pełni ją podzielając.
W kasacji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez
błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 1 i art. 60 ustawy o z.e.p.
oraz art. 24 i 37 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze i domagała się
zmiany wyroków Sądu I i II instancji. W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że Sąd
Apelacyjny mechanicznie powtórzył za Sądem I instancji te same przepisy, przyjmując
je jako podstawę rozstrzygnięcia, mimo że nie dają one odpowiedzi na postawione
przez skarżącą problemy. W szczególności oba Sądy wykazywały konieczność
zastosowania przepisów dotyczących pracowniczego ubezpieczenia społecznego,
natomiast nie ustosunkowały się do problemu nierówności podmiotów prawa w zakresie
uprawnień emerytalnych. Skarżąca zaś pragnie uzyskać wyjaśnienie, dlaczego adwokat
- emeryt pobierający świadczenie i wykonujący zawód w ograniczonym wymiarze
znajduje się w gorszej, gdyż przymusowej, sytuacji niż emeryt pobierający świadczenie i
pracujący w ograniczonym wymiarze, lecz w innym zawodzie niż adwokatura. Uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1992 r. została podjęta właśnie dlatego, że
chodziło o "wyraźne uregulowanie" sytuacji adwokatów posiadających uprawnienia
emerytalne, lecz nie pobierających świadczeń, a wykonujących zawód bez ograniczeń
kwotowych. Należy zgodzić się z treścią tej uchwały, albowiem adwokaci, którzy nadal
prowadzą kancelarie w pełnym zakresie dokonali wyboru pozostania w zawodzie, mimo
przysługujących uprawnień do świadczeń emerytalnych, których nie pobierają. Sąd I
instancji natomiast nie zwrócił uwagi "na różnicę pomiędzy uprawnieniem do
świadczenia emerytalnego a pobieraniem takiego świadczenia przez adwokata" i
przyjął, jakoby skarżąca wykonywała zawód adwokata, nie była emerytką, pobierającą
świadczenie. Zdaniem wnioskodawczyni w dalszym ciągu brak jest podstaw prawnych
do pobierania przymusowych składek na ubezpieczenie społeczne od emerytów, którzy
pobierają świadczenie i są ograniczeni kwotowo w zarobkach. Składka na ZUS w
obecnej wysokości 280 zł stanowi bez mała 1/2 dochodu emeryta, jaki może on
uzyskać w wyniku pracy, nie zawieszając prawa do emerytury. Na tym przykładzie
widać, iż emeryt adwokat znajduje się w gorszej sytuacji niż "emeryt w innym
zawodzie", który nie płacąc składki na ZUS, może zarobić kwotę dopuszczalną tj. około
600 zł, bez zawieszania prawa do emerytury. Taka sytuacja wytwarza nierówność
podmiotów na gruncie przepisów prawa ubezpieczeniowego i wymaga jednoznacznego
uregulowania. Sąd Apelacyjny orzekając w tej sprawie nie dostrzegł istoty problemu i
dokonał rozszerzającej interpretacji - przyjmując, iż uchwała Sądu Najwyższego dotyczy
wszystkich adwokatów bez względu na to, czy są emerytami pobierającymi
świadczenia, czy też adwokatami, którzy zawiesili pobieranie emerytury i wykonują
zawód w pełnym zakresie, bez ograniczeń kwotowych. Ponadto, wbrew stanowisku
Sądu Apelacyjnego, między sytuacją inwalidy I lub II grupy, a emerytem występuje
analogia, albowiem osoby te są ograniczone w zdolności do zarobkowania, bądź np. z
uwagi na kalectwo, bądź z uwagi na ubytek sił życiowych. Dlatego składka na
ubezpieczenie społeczne w przypadku wnioskodawczyni winna być zmniejszona, jak to
przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 grudnia 1994 r., II UZP 35/94 w stosunku do
inwalidów. Wnioskodawczyni jest inwalidką III grupy od 1984 r. z powodu choroby
serca.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wbrew zarzutom podniesionym w kasacji, rozstrzygnięcie Sądów obu instancji
nie nasuwa żadnych zastrzeżeń w świetle obowiązujących przepisów prawa. Uzasad-
nienia wyroków wykazują, iż Sądy rozważyły żądanie wnioskodawczyni w sposób
wszechstronny, nawiązując do mających zastosowanie w niniejszej sprawie przepisów
prawa oraz ukształtowanego na ich tle orzecznictwa Sądu Najwyższego.
Zagadnienie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne przez
adwokatów, którzy nabyli uprawnienia emerytalne, zostało już wyjaśnione przez Sąd
Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91.
Sąd Najwyższy po dogłębnej analizie obowiązujących przepisów prawa stwierdził w tej
uchwale, że adwokat, który wykonuje zawód indywidualnie na podstawie art. 4 ust. 3
ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze i ma uprawnienia emerytalne,
podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z art. 24 w zw. z art. 37 tej ustawy.
Oznacza to, że nadal podlega on pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, co
skutkuje obowiązek opłacania składki na pracownicze ubezpieczenie społeczne przez
cały czas wykonywania zawodu, niezależnie od wysokości uzyskiwanego dochodu. W
pracowniczym ubezpieczeniu społecznym z nabyciem prawa do emerytury lub renty nie
wiąże się - w przypadku kontynuacji zatrudnienia - ustanie obowiązku ubezpieczenia, a
w tym obowiązku opłacania składek. Objęcie adwokatów - jak to podkreślono w
uzasadnieniu powołanej uchwały, pracowniczym ubezpieczeniem było wyrazem
szczególnego uprzywilejowania. Zakres przedmiotowy świadczeń przysługujących z
tego systemu emerytalnego, jak i warunki wymagane do uzyskania niektórych
świadczeń, (na przykład gdy chodzi o prawo do renty inwalidzkiej), są korzystniejsze w
porównaniu do systemu ubezpieczenia innych osób samodzielnie zarobkujących. Sąd
Najwyższy wyraźnie podkreślił, że jakiekolwiek zmiany w zakresie ubezpieczenia
społecznego adwokatów wymagają interwencji ustawodawczej. Wobec tego, iż
powołana wyżej uchwała została opublikowana, Sąd Najwyższy orzekający w niniejszej
sprawie, nie widzi potrzeby przytaczania w szerszym zakresie zawartych tam argu-
mentów prawnych. Z uzasadnień Sądów obu instancji, jak i uzasadnienia kasacji,
wynika ponadto, że uchwała ta jest znana, a jedynie wnioskodawczyni uważa, że jej
sytuację należy potraktować odmiennie, w przeciwnym bowiem razie występuje
pokrzywdzenie i nierówność podmiotów prawa w zakresie uprawnień emerytalnych. W
związku z tym zarzutem Sąd Najwyższy podkreśla, że składka na ubezpieczenie
społeczne jest opłacana od wszystkich osób podlegających pracowniczemu
ubezpieczeniu społecznemu, w tym od osób mających uprawnienia emerytalne i
wykonujących zatrudnienie na podstawie umowy o pracę. Składką na ubezpieczenie
społeczne obciążone jest bowiem wynagrodzenie każdego pracownika, przy czym
poczynając od 1 stycznia 1990 r. wysokość składki nie jest już zróżnicowana, ponieważ
odstąpiono od radykalnej jej obniżki po nabyciu prawa do emerytury lub renty
inwalidzkiej. Dlatego nie można mówić o pokrzywdzeniu w tym zakresie adwokatów, jak
to sugeruje wnioskodawczyni. Konkludując należy więc stwierdzić, że podleganie
adwokatów nadal pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu powoduje, iż odnoszą
się do nich wszystkie rygory w zakresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne.
Wbrew zarzutom kasacji, uchwała Sądu Najwyższego z 9 grudnia 1994 r., II UZP 35/94,
nie podważa tego stanowiska. Wręcz przeciwnie, potwierdza je. Świadczy o tym treść
uzasadnienia uchwały (pkt 2). Z przytoczonych tam rozważań wynika bowiem, że
przepis art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji zawo-
dowej osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 46, poz. 201 ze zm.), obniżający o 50%
składkę na ubezpieczenie społeczne od osób zatrudnianych na podstawie umowy o
pracę, będących inwalidami I lub II grupy, należy stosować także do adwokatów wyko-
nujących zawód indywidualnie, ponieważ podlegają oni także pracowniczemu
systemowi ubezpieczenia społecznego. Dlatego konsekwentnie powinni korzystać także
z ulg wprowadzonych co do wysokości składek w przypadku osób niepełnosprawnych,
zaliczonych do I lub II grupy inwalidów. Wnioskodawczyni tym wymaganiom nie odpo-
wiada. Jak bowiem sama podaje jest zaliczona tylko do III-ej grupy inwalidów.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy stwierdza, iż żaden z przepisów
prawa wymienionych w kasacji nie został naruszony, w związku czym kasacja jako
pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlega oddaleniu na mocy art. 393
12
KPC.
========================================