Pełny tekst orzeczenia

Wyrok z dnia 3 grudnia 1999 r.
II UKN 240/99
Wykonywanie przez adwokata zawodu w kancelarii indywidualnej przed
dniem 1 stycznia 1999 r. nie powodowało zmiany - z punktu widzenia prawa do
świadczenia z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyńs-
twa oraz z tytułu zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin - charak-
teru jego działalności traktowanej jako zatrudnienie (art. 24 ust. 1 ustawy z dnia
26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), na działal-
ność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o
działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.).
Przewodniczący: SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-
Adamowicz (sprawozdawca), Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku
Zygmunta C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z. o ob-
jęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 listopada 1998 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
U z a s a d n i e n i e
Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 27 maja 1998 r. oddalił od-
wołanie Zygmunta C. od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. z
dnia 27 lutego 1998 r., stwierdzającej, że wnioskodawca podlega pracowniczemu
ubezpieczeniu społecznemu od dnia 1 stycznia 1998 r.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że od 1 stycznia 1997 r. wnioskodawca pobiera
wcześniejszą emeryturę na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25
marca 1997 r. w sprawie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pra-
cowników zwolnionych z pracy „z przyczyn dotyczących pracowników” w związku z
likwidacją Zespołu Adwokackiego [...] w G. W dniu 12 grudnia 1997 r. wnioskodawca
2
uzyskał zaświadczenie o wpisie indywidualnej praktyki adwokackiej do ewidencji
działalności gospodarczej. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, prowadzenie tej praktyki
nie może być utożsamiane z prowadzeniem działalności gospodarczej w rozumieniu
§ 41, § 43 oraz § 30 – 40 rozporządzenia Rady Ministrów „z 29.01.1994 r. w sprawie
wysokości składek na ubezpieczenie społeczne Dz.U. Nr 68, poz. 330 z 1993r. i
zm.”, gdyż po zmianie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokatu-
rze (Dz.U. Nr 16, poz. 124) w brzmieniu nadanym „art. 1 ustawy z 22.05.1993 r.
(Dz.U. Nr 75, poz. 471)” zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej
zarówno osobom fizycznym, jak i podmiotom gospodarczym, zatem adwokat prowa-
dzący indywidualną kancelarię adwokacką, ma uprawnienia emerytalne pracownicze
i podlega pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu.
Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 5 listopada 1998 r. oddalił
apelację wnioskodawcy, gdyż uznał, że Sąd pierwszej instancji nie naruszył przepi-
sów prawa materialnego przyjmując, że indywidualne świadczenie pomocy prawnej
w ramach kancelarii adwokackiej nie jest prowadzeniem działalności gospodarczej.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stanowisko Sądu Wojewódzkiego ma swoje oparcie w
przepisach: §§ 30 – 40, 41 i 43 rozporządzenia w sprawie wysokości podstawy wy-
miaru składek na ubezpieczenie społeczne, art. 4 ust. 1, art. 24 i art. 37 Prawa o ad-
wokaturze oraz art. 27 ust. 3 i art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982r. o zaopatrzeniu
emerytalnym pracowników i ich rodzin. Chybione natomiast jest powoływanie się
wnioskodawcy na przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu spo-
łecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst:
Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Sąd drugiej instancji odwołał się również do
orzecznictwa Sądu Najwyższego, według którego adwokaci podlegają pracownicze-
mu ubezpieczeniu społecznemu (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia
1992 r., II UZP 16/91 i wyrok z dnia 13 czerwca 1997 r., II UKN 200/97).
W kasacji od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił błędną wykładnię i
niewłaściwe zastosowanie następujących przepisów prawa materialnego:
1. art. 4 ust. 1, art. 24 i art. 37 Prawa o adwokaturze oraz art. 60 ustawy z dnia 14
grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin wskutek nie-
słusznego przyjęcia, że na podstawie tych przepisów podlega on „jako pracownik
związany umową o pracę obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu”, chociaż
jest emerytem prowadzącym indywidualną kancelarię adwokacką;
2. art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U.
3
Nr 41, poz. 324) przez przyjęcie, że indywidualne świadczenie pomocy prawnej w ra-
mach kancelarii adwokackiej nie może być utożsamiane z prowadzeniem działalno-
ści gospodarczej;
3. art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej polegające na utrzymy-
waniu i aprobowaniu rażącej nierówności podmiotów prawnych w zakresie obowiąz-
kowego ubezpieczenia i wyrażające się w równym traktowaniu adwokatów emerytów
i adwokatów nie będących emerytami oraz w uprzywilejowanym traktowaniu innych
podmiotów świadczących usługi zaliczone do działalności gospodarczej, np. notariu-
szy prowadzących indywidualne kancelarie notarialne.
Przytaczając powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku
oraz wyroku Sąd Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 27 maja 1998 r. i orzeczenie,
że jako emeryt, prowadzący działalność gospodarczą we własnej indywidualnej kan-
celarii adwokackiej, nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu.
Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia kasacji z następujących
przyczyn:
Istota zagadnienia w sprawie sprowadza się do kwestii, czy wnioskodawca,
który jako emeryt prowadzi indywidualną kancelarię adwokacką, podlegał obowiąz-
kowi ubezpieczenia społecznego w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 1998 r., tj.
przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-
pieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887). Zagadnienie to wymagało oceny na
podstawie przepisów wskazanych w orzeczeniach Sądów obu instancji, z czym
wnioskodawca się zgodził. Różnica w stanowiskach Sądów i skarżącego wynika na-
tomiast z interpretacji przepisów, a ponadto – zdaniem skarżącego – Sądy pominęły
konstytucyjną zasadę równości przewidzianą w art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Z art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra-
cowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) wynika, że adwokatom wyko-
nującym pracę w zespołach adwokackich oraz pozostałym po nich członkom rodzin
przysługują świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w ustawie. Powyż-
szą treść otrzymał wskazany przepis na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o
zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 36, poz. 206)
od dnia 1 stycznia 1990 r. Według art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo
o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.) adwokaci - członkowie zespołów i
4
członkowie ich rodzin mają na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu
ubezpieczenia na wypadek choroby, macierzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz
z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy
czym przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę w zespołach traktuje
się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu
zatrudnienia. Z mocy art. 37 tej ustawy z wymienionych uprawnień korzystają także
adwokaci wykonujący zawód w kancelarii adwokackiej oraz w spółkach, o których
mowa w art. 4 a ust. 1 Prawa o adwokaturze, gdyż art. 37 stanowi, że w odniesieniu
do tych adwokatów stosuje się odpowiednio przepisy Działu II pod nazwą: „Wykony-
wanie zawodu adwokata”.
Skoro więc z regulacji zawartej w wymienionych przepisach, wspartej normą
art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. określającą zakres podmiotowy ustawy
wynika, że adwokaci – zarówno członkowie zespołów adwokackich, jak i wykonujący
zawód indywidualnie (w kancelariach) lub w spółkach wymienionych w art. 4a ust. 1
ustawy – korzystają ze świadczeń należnych pracownikom, to konsekwencją tego
unormowania jest obciążenie ich obowiązkiem płacenia składek na ubezpieczenie
społeczne w ramach systemu pracowniczego. Nie ma podstaw w przepisach doty-
czących sytuacji prawnej adwokatów ani też uzasadnienia w zasadach słuszności
żądanie, by z punktu widzenia uprawnień traktować adwokatów prowadzących kan-
celarię indywidualnie jako pracowników, natomiast z punktu widzenia obowiązku
opłacania składek – jako osoby prowadzące działalność gospodarczą. W związku z
tym, jeżeli adwokat będący emerytem, wykonuje zawód indywidualnie, to tym samym
podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, przy czym jest to ubezpieczenie w
systemie pracowniczym, którego konsekwencją jest obowiązek opłacania składek na
pracownicze ubezpieczenie społeczne. Składka na ubezpieczenie społeczne obciąża
bowiem wynagrodzenie każdego pracownika, w tym także mającego uprawnienia
emerytalne. W tej kwestii warto odwołać się do utrwalonego orzecznictwa Sądu Naj-
wyższego, przyjmującego, że także adwokat wykonujący zawód w kancelarii ma na
równi z pracownikami prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na wypa-
dek choroby i macierzyństwa oraz z tytułu zaopatrzenia emerytalnego, w związku z
czym obciąża go obowiązek świadczeń wzajemnych w postaci składek, również w
ramach systemu pracowniczego (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia
1992 r., II UZP 16/91, OSNCP 1992 r. z. 5, poz. 66, wyrok z dnia 6 grudnia 1996 r., II
UKN 23/96, OSNAPiUS 1997 nr 13, poz. 241, wyrok z dnia 3 października 1997 r., II
5
UKN 284/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 573, wyrok z dnia 20 października 1998 r.,
II UKN 156/99 – dotąd nieopublikowany).
Z tych powodów Sąd Najwyższy nie dopatrzył się naruszenia przez Sąd Ape-
lacyjny przepisów art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal-
nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz art. 24 i art. 37
ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.).
Nie można również podzielić stanowiska skarżącego, że w wyniku zaskarżo-
nego wyroku doszło do naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze oraz
art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr
41, poz. 324 ze zm.). Wprawdzie z art. 4 Prawa o adwokaturze wynika, że zawód
adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej, w szczególności na udzielaniu
porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów
prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami, a więc ma charakter
usługowy, to jednak z mocy art. 24 Prawa o adwokaturze oraz art. 2 i art. 60 ustawy
o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin owa działalność usługowa – w
zakresie prawa do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby, macie-
rzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz z tytułu powszechnego zaopatrzenia eme-
rytalnego pracowników i ich rodzin – została potraktowana jako zatrudnienie, a
otrzymywane wynagrodzenie – jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Oznacza
to, że z woli ustawodawcy świadczenie pomocy prawnej przez adwokata nie jest – w
zakresie istotnym dla rozpoznawanej sprawy – typem działalności gospodarczej w
rozumieniu art. 2 ustawy o działalności gospodarczej.
Nie jest wreszcie słuszny zarzut, że zaskarżony wyrok naruszył art. 2 i art. 32
ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wskutek jakoby tego, że „utrzymał i zaa-
probował rażącą nierówność podmiotów prawnych”. Przede wszystkim skarżący wy-
szedł z błędnego założenia, że adwokaci wykonują działalność usługową w ramach
działalności gospodarczej, w związku z czym wniosek o nierównym ich traktowaniu
wyprowadził z porównania ich z innymi podmiotami prowadzącymi działalność gos-
podarczą na własny rachunek. Tymczasem dla zasadności tezy przedstawionej w
kasacji niezbędne byłoby wykazanie, że adwokaci będący emerytami są nierówno
traktowani w ramach swojej grupy zawodowej. Poza tym w art. 32 ust. 1 zdanie 1
Konstytucji stanowiącym, że wszyscy są równi wobec prawa, nie można upatrywać
równości wobec każdego bliżej nieokreślonego prawa, lecz wobec prawa, które ma
zastosowanie do podmiotów będących w jednakowej sytuacji prawnej.
6
Z przedstawionych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy uznał, że kasacja jest bez-
zasadna, wobec czego na podstawie art. 39312
KPC orzekł o jej oddaleniu. Jedno-
cześnie Sąd Najwyższy uznaje za właściwe zwrócenie uwagi na to, że w uzasadnie-
niu wyroku Sądu Wojewódzkiego znajdują się poważne niedokładności w cytowaniu
tytułów aktów prawnych, dat ich wydania i opublikowania, które uszły uwagi Sądu
Apelacyjnego. Zostały one ujęte w cudzysłowach we wstępnej części uzasadnienia.
Co więcej, Sąd Apelacyjny, oceniając wyrok Sądu Wojewódzkiego stwierdził, że Sąd
ten wyjaśnił sprawę „indywidualnego świadczenia pomocy prawnej w ramach kance-
larii adwokackiej...zgodnie z cytowanymi... przepisami ustaw”. Uchybienie to nie
miało jednak wpływu na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego.
========================================