Pełny tekst orzeczenia

Wyrok z dnia 16 sierpnia 2005 r.
I PK 12/05
1. Sprawa o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjalnych środ-
ków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o
zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr
70, poz. 335 ze zm.) jest sprawą z zakresu prawa pracy. Legitymowanym biernie
w takiej sprawie jest pracodawca (art. 3 k.p.), który ma zdolność sądową i pro-
cesową, choćby nie posiadał osobowości prawnej (art. 460 § 1 k.p.c.). Czynnie
legitymowana do wystąpienia z takim roszczeniem może być międzyzakładowa
organizacja związkowa obejmująca swoim działaniem pozwanego pracodawcę.
2. Wydatkowanie środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
z zastosowaniem kryterium stażu pracy, bez uwzględnienia kryterium socjal-
nego i sprzecznie z zakładowym regulaminem świadczeń socjalnych, jest nie-
zgodne z ustawą w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu
świadczeń socjalnych.
Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawoz-
dawca), Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 sierpnia 2005 r.
sprawy z powództwa Międzyzakładowej Komisji Pracowników Oświaty i Wychowania
NSZZ „Solidarność" w B. przeciwko Szkole Policealnej Pracowników Medycznych i
Społecznych w B. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu
Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19 października 2004 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
U z a s a d n i e n i e
Międzyzakładowa Komisja Pracowników Oświaty i Wychowania NSZZ "Soli-
darność" w B. domagała się od pozwanego Medycznego Studium Zawodowego [...]
w B. zwrotu na rzecz Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych środków finan-
2
sowych wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy o zakładowym funduszu
świadczeń socjalnych w kwocie 31.920 zł. W toku procesu rozszerzyła powództwo o
kwotę 7.679 zł.
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-
kiem z dnia 29 kwietnia 2004 r. [...] nakazał pozwanemu wpłacić na rzecz Zakłado-
wego Funduszu Świadczeń Socjalnych Medycznego Studium Zawodowego [...] w B.
kwotę 31.920 zł z ustawowymi odsetkami. W zakresie odnoszącym się do kwoty
7.679 zł Sąd umorzył postępowanie. Sąd Okręgowy ustalił, że postanowieniem Ko-
misji Socjalnej Medycznego Studium Zawodowego [...] w B. z dnia 20 listopada 2003
r. przyznane zostały części pracownikom Studium środki finansowe na „upominki
świąteczne", wysokość których uzależniona została od dochodów pracownika. Pomi-
nięto przy tym uprawnionych do świadczeń emerytów i rencistów, byłych pracowni-
ków szkoły. Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska pozwanego, według którego
przyznanie tych świadczeń miało podstawę prawną, gdyż może być uznane za „fi-
nansowanie imprez okolicznościowych" oraz że strona powodowa nie jest legitymo-
wana czynnie. Sąd uznał, że niezgodne z prawem było rozdysponowanie środków
pieniężnych na upominki świąteczne, które nie są świadczeniami socjalnymi w rozu-
mieniu ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych
(jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) oraz obowiązującego u po-
zwanego regulaminu gospodarowania zakładowym funduszem świadczeń socjalnych
i mieszkaniowych. Sąd Okręgowy przyjął również, że Międzyzakładowa Komisja Pra-
cowników Oświaty i Wychowania NSZZ "Solidarność" w B. posiada legitymację
czynną do wystąpienia o zwrot środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami
ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. U pozwanego funkcjonowało
bowiem koło zrzeszające członków NSZZ "Solidarność".
Wyrokiem z dnia 19 października 2004 r. [...] Sąd Apelacyjny w Białymstoku
oddalił apelację strony pozwanej. Sąd Apelacyjny uznał za nieuzasadniony zarzut
nieważności postępowania. Rozpoznawana sprawa ma charakter sprawy z zakresu
prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c. i dlatego miał zastosowanie art. 460 § 1
k.p.c., zgodnie z którym zdolność sądową i procesową ma zakład pracy, chociażby
nie posiadał osobowości prawnej. Przepis art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym fundu-
szu świadczeń socjalnych stanowi, że związkom zawodowym przysługuje prawo wy-
stąpienia do sądu pracy z roszczeniem o zwrot Funduszowi Świadczeń Socjalnych
środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należ-
3
nych środków na Fundusz. Strona pozwana jest pracodawcą zobowiązanym do two-
rzenia Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, o których mowa w art. 3 tej
ustawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, roszczenie o zwrot środków wydatkowanych
niezgodnie z tą ustawą powinno być skierowane wobec podmiotu, który je wydatko-
wał, to jest wobec strony pozwanej, posiadającej w tej sprawie zdolność sądową i
procesową (art. 460 § 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny uznał za trafną ocenę Sądu pierw-
szej instancji, że w świetle art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń
socjalnych przesłanką uwzględnienia roszczenia o zwrot środków jest wyłącznie ich
wydatkowanie niezgodnie z ustawą. Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że wska-
zana w pozwie kwota nie została wydatkowana na „działalność socjalną" w rozumie-
niu ustawy, to jest na rzecz różnych form krajowego wypoczynku, działalności kultu-
ralno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, udzielanie pomocy materialnej rzeczowej
lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na
warunkach określonych ustawą. Nadto, podpisanie przez przedstawiciela związku
zawodowego preliminarza dotyczącego wydatków ze środków Funduszu, nie może
być utożsamiane ze zgodą związku zawodowego na podział tych środków dokonany
przez pozwanego. Nie powoduje też zgodności z przepisami ustawy wydatkowania
tych środków. Podniesiona przez stronę pozwaną okoliczność, że pracownicy znaj-
dujący się w lepszej sytuacji materialnej otrzymali niższe kwoty z Zakładowego Fun-
duszu Świadczeń Socjalnych, nie zmienia tego, że nie zostały one wydatkowane na
działalność socjalną, jak również tego, iż nie objęły wszystkich osób uprawnionych
do korzystania ze świadczeń z Funduszu, w tym emerytów i rencistów.
Kasację od tego wyroku wniosła strona pozwana, która zarzuciła naruszenie:
1) art. 476 § 1 w związku z art. 460 § 1 k.p.c., przez nieprawidłowe przyjęcie, że
sprawa o zwrot środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych jest sprawą z
zakresu prawa pracy, wobec czego pozwany, nieposiadający osobowości prawnej,
ma zdolność sądową i procesową, pomimo że właściwość sądu pracy w tej sprawie
wynika, nie z art. 460 § 1 k.p.c., a z art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu
świadczeń socjalnych; 2) art. 2 pkt 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń so-
cjalnych, przez uznanie, że wydatkowanie środków funduszu w formie gotówkowej
(wypłat na rzecz uprawnionych pracowników), nie stanowi realizacji celu ustawo-
wego, to jest udzielania pomocy materialnej rzeczowej lub finansowej, z tego po-
wodu, że pomoc ta nie obejmowała wszystkich osób objętych działalnością Fundu-
szu, w tym emerytów i rencistów; 3) art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu
4
świadczeń socjalnych w związku z art. 251
ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związ-
kach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), przez
przyjęcie legitymacji czynnej powoda, w sytuacji braku przesłanek do uznania go za
zakładową organizację związkową. W uzasadnieniu podstaw kasacji strona pozwana
wywiodła, że rozpatrywana sprawa ma w istocie charakter cywilnoprawny, poddany
kognicji sądów pracy wyjątkowo na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym fun-
duszu świadczeń socjalnych, „co nie nadaje jednak roszczeniu cech roszczenia z
zakresu prawa pracy, o którym mowa w art. 476 § 1 k.p.c.". Pozwany jest jednostką
budżetową Samorządu Województwa P., nieposiadającą osobowości prawnej, wobec
czego nie dysponuje zdolnością sądową i procesową, o których mowa w art. 64 i 65
k.p.c. Wszystkie środki związane z funkcjonowaniem pozwanego, w tym środki nie-
zbędne do realizacji wyroków, pochodzą z budżetu jednostki samorządu terytorial-
nego. Tak więc kwestionowany wyrok wywołuje w istocie skutki dla obowiązków tej
osoby prawnej, a nie pozwanego, pomimo tego, że Samorząd Województwa P. w
procesie nie występował. Sądy obu instancji zgodnie ustaliły, że pozwany przyznał
swoim pracownikom środki finansowe określane jako „upominki świąteczne", a ich
wysokość została uzależniona od dochodów pracowników. Wyższe kwoty z funduszu
uzyskali pracownicy o niższych dochodach, a niższe - pracownicy lepiej uposażeni.
Pomimo przewidzianego ustawą udzielania pomocy socjalnej w formie finansowej,
Sądy obu instancji zakwestionowały taką możliwość, argumentując to zasadniczo
jedynie tym, że świadczenia nie objęły wszystkich osób uprawnionych do korzystania
ze świadczeń Funduszu, w tym emerytów i rencistów. Zdaniem strony pozwanej, sta-
nowisko to stoi w sprzeczności z art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świad-
czeń socjalnych, który nie przewiduje obowiązku stosowania poszczególnych form
pomocy socjalnej wobec wszystkich pracowników, a przeciwnie, nakazuje różnicowa-
nie tych form w zależności od sytuacji osób uprawnionych. Sądy obu instancji pomi-
nęły przy tym całkowicie fakt wcześniejszego udzielenia świadczeń na rzecz upraw-
nionych emerytów i rencistów w innych formach. Według strony pozwanej, powo-
dowy związek zawodowy nie dysponuje w sprawie legitymacją czynną, bowiem nie
spełnia warunków do uznania go za zakładową organizację związkową w rozumieniu
art. 251
ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych. Zgodnie z tym przepisem,
uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej
co najmniej 10 członków będących pracownikami lub osobami wykonującymi pracę
na podstawie umowy o pracę nakładczą u pracodawcy objętego działaniem tej orga-
5
nizacji. Do uprawnień tych zalicza się również sprawy z zakresu działalności socjal-
nej pracodawców (art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych). Liczebność
członków powodowego związku zatrudnionych u pozwanego pracodawcy wynosiła
poniżej 10 osób. Tym samym powód nie spełniał warunku do uznania go za organi-
zację zakładową, a w konsekwencji do stwierdzenia istnienia po jego stronie upraw-
nienia przewidzianego w art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń
socjalnych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych,
związkom zawodowym przysługuje prawo wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem
o zwrot funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o
przekazanie należnych środków na fundusz. Sprawę o takie roszczenia niewątpliwie
rozpatruje więc sąd pracy. Strona pozwana uważa jednak, że są to roszczenia o cha-
rakterze cywilnoprawnym, które nie są rozpatrywane w postępowaniu odrębnym w
sprawach z zakresu prawa pracy. Byłby to więc przypadek, w którym sąd pracy nie
tylko, że rozpoznawałby sprawę, której przedmiotem są roszczenia niewymienione w
art. 476 § 1 k.p.c. (co jest możliwe, por. np. sprawy wynalazcze, uchwała składu sied-
miu sędziów z dnia 23 lutego 1993 r., I PZP 37/92, OSNCP 1993 nr 7-8, poz. 119),
ale nadto nie stosowałby przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach z za-
kresu prawa pracy. Przyjęcie takiej wykładni nie jest zasadne. Pomijając charakter
roszczenia związku zawodowego o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń so-
cjalnych środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy (można nawet
przyjąć, że ma ono charakter publiczny, a nie prywatny, por. M. Gersdorf „Czy rosz-
czenia związku zawodowego o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjal-
nych środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami przedawniają się?" PiZS
2001 nr 10, s. 28), należy stwierdzić, że zgodnie z art. 262 § 1 k.p., sądy pracy roz-
strzygają spory o roszczenia ze stosunku pracy, a zasady tworzenia sądów pracy,
organizację i tryb postępowania przed tymi sądami regulują odrębne przepisy (art.
262 § 3 k.p.). Są to w szczególności przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo
o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) oraz przepisy Ko-
deksu postępowania cywilnego. Według art. 12 § 1 i art. 16 § 1 Prawa o u.s.p., sąd
rejonowy i sąd okręgowy dzielą się na wydziały, w tym wydział pracy (sąd pracy) - do
6
spraw z zakresu prawa pracy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 kwietnia 1985
r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecz-
nych (Dz.U. Nr 20, poz. 85 ze zm.) rozpoznawanie spraw z zakresu prawa pracy po-
wierza się: 1) sądom pracy - stanowiącym odrębne jednostki organizacyjne sądów
rejonowych oraz 2) sądom pracy i ubezpieczeń społecznych - stanowiącym odrębne
jednostki organizacyjne sądów wojewódzkich (obecnie okręgowych). Wynika z tego,
że ustrojowo sądy pracy jako odrębne jednostki organizacyjne sądów powszechnych
(wydziały) są powołane do rozpoznawania spraw z zakresu prawa pracy, a więc a
contrario nie rozpatrują spraw, które nie są sprawami z zakresu prawa pracy. Defini-
cję sprawy z zakresu prawa pracy zawiera art. 476 § 1 k.p.c., według którego przez
takie sprawy rozumie się sprawy: 1) o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim zwią-
zane, 11
) o ustalenie istnienia stosunku pracy, jeżeli łączący strony stosunek prawny,
wbrew zawartej między nimi umowie, ma cechy stosunku pracy, 2) o roszczenia z
innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się
przepisy prawa pracy, 3) o odszkodowania dochodzone od zakładu pracy na podsta-
wie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
Rzeczywiście sprawę o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjalnych środ-
ków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy trudno zakwalifikować do
spraw wymienionych w art. 476 § 1 k.p.c. Nie ma jednak takiej potrzeby, gdyż z mocy
odrębnych przepisów rangi ustawowej sprawa o roszczenie niewymienione w tym
przepisie może być także przekazana do postępowania odrębnego w sprawach pra-
cowniczych. Tak należy ocenić regulację zawartą w art. 8 ust. 3 ustawy o zakłado-
wym funduszu świadczeń socjalnych. Skoro przepis ten określa, że sprawę o takie
roszczenie rozpatruje sąd pracy, a sąd ten rozpatruje wyłącznie sprawy z zakresu
prawa pracy, to z mocy tego przepisu jej rozpoznanie następuje w postępowaniu od-
rębnym dla spraw z zakresu prawa pracy. Legitymację bierną w takiej sprawie ma
pracodawca. Wynika to z tego, że pracodawca tworzy i administruje środkami fundu-
szu socjalnego (art. 1 ust. 1 i art. 10 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń so-
cjalnych). Uznanie biernej legitymacji pracodawcy w rozumieniu art. 3 k.p. w sprawie
o takie roszczenie jest utrwalone w orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego z
dnia 19 listopada 1997 r., I PKN 373/97, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 507 i z dnia 13
kwietnia 1999 r., I PKN 663/98, OSNAPiUS 2000 nr 14, poz. 534). Oznacza to, że
strona pozwana, choć nie posiada osobowości prawnej, to jest pracodawcą (art. 3
k.p.) biernie legitymowanym w sprawie o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń
7
socjalnych środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy oraz posiada
zdolność sądową i procesową na podstawie art. 460 § 1 k.p.c., gdyż jest to sprawa
rozpoznawana w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy.
Przepis art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych
przyznaje związkom zawodowym prawo wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o
zwrot funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy, nie okre-
ślając, które z jednostek organizacyjnych związku zawodowego mogą wystąpić z
powództwem. W tym zakresie należy odwołać się do przepisów ustawy o związkach
zawodowych. Według art. 26 tej ustawy, do zakresu działania zakładowej organizacji
związkowej należy w szczególności zajmowanie stanowiska wobec pracodawcy i
organu samorządu załogi w sprawach dotyczących zbiorowych interesów i praw pra-
cowników oraz zajmowanie się warunkami życia emerytów i rencistów, a zgodnie z
art. 27, ustalanie zasad wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,
w tym podział środków z tego funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności,
ustala pracodawca w regulaminie uzgodnionym z zakładową organizacją związkową
oraz przyznawanie pracownikom świadczeń z tego funduszu dokonywane jest w
uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Oznacza to, że czynności doty-
czące tworzenia zakładowego funduszu świadczeń socjalnych i wydatkowania jego
środków należą z mocy ustawy do zakładowej organizacji związkowej (choć nie
można wykluczyć innych regulacji w statutach oraz uchwałach związkowych określa-
jących swobodnie struktury organizacyjne związków zawodowych - art. 9 ustawy o
związkach zawodowych). Jednakże z mocy tej ustawy (art. 34 ust. 1) do międzyza-
kładowej organizacji związkowej obejmującej swoim działaniem pracodawcę stosuje
się między innymi wskazane przepisy art. 26 i 27 ustawy. To z kolei oznacza, że
strona powodowa (międzyzakładowa organizacja związkowa obejmująca swoim
działaniem pozwanego pracodawcę) była czynnie legitymowana do wystąpienia z
roszczeniem o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjalnych środków
wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy.
Strona pozwana twierdzi, że wydatkowała środki z funduszu socjalnego zgod-
nie z ustawą (w granicach świadczeń przewidzianych ustawą) oraz ze zróżnicowa-
niem wysokości świadczeń w zależności od sytuacji materialnej uprawnionych. Pomi-
jając argumentację strony pozwanej w części dotyczącej zgodności wydatkowania
środków funduszu z zakresem przedmiotowym ustawy oraz pominięcia uprawnio-
nych emerytów i rencistów, należy w pierwszej kolejności zakwestionować zachowa-
8
nie przez stronę pozwaną kryterium socjalnego przy wydatkowaniu środków fundu-
szu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 579/00, OSNP
2003 nr 14, poz. 331 oraz z dnia 25 sierpnia 2004 r., I PK 22/03, OSNP 2005 nr 6,
poz. 80). Jak wynika bowiem z ustaleń Sądu pierwszej instancji (przejętych przez
Sąd drugiej instancji), komisja socjalna postanowiła, że osoby o dochodach do 1.100
zł otrzymają po 990 zł brutto, osoby o dochodach od 1.101 do 1.500 zł otrzymają po
850 zł brutto, osoby o dochodach od 1.501 do 2.800 zł otrzymają po 820 zł, osoby o
dochodach powyżej 2.800 zł otrzymają po 745 zł brutto, a osoby zatrudnione od
września 2003 r. otrzymają po 300 zł brutto. Oznacza to, że zróżnicowanie świad-
czeń było niewielkie, a pracownikom posiadającym bardzo wysokie dochody (powy-
żej 2.800 zł, bez określenia górnej granicy) przyznano świadczenie niewiele mniejsze
od pracowników uzyskujących dochody do 1.100 zł. Przede wszystkim jednak, w tym
sposobie przyznawania świadczeń posłużono się kryterium stażu pracy, a więc kryte-
rium całkowicie oderwanym od sytuacji materialnej uprawnionych do świadczeń.
Oznacza to, że strona pozwana przyznała świadczenia (wydatkowała środki fundu-
szu), nie zachowując kryterium socjalnego, co samo w sobie oznacza już niezacho-
wanie przepisów ustawy. Nadto, wydatkowanie środków z funduszu socjalnego nie-
zgodnie z ustawą w rozumieniu jej art. 8 ust. 3, to także niezgodność tej czynności z
regulaminem zakładowej działalności socjalnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20
sierpnia 2001 r., I PKN 579/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 331). Sądy obu instancji traf-
nie przyjęły, że wydatkowanie środków funduszu nastąpiło niezgodnie z regulaminem
zakładowym. W tym zakresie należy jednak przede wszystkim podnieść, że zgodnie
z jego postanowieniami, przewidziana była pomoc rzeczowa i finansowa w postaci
zapomóg dla osób znajdujących się w szczególnie trudnych warunkach materialnych.
Istotne jest więc, że świadczenia przyznano nie tylko takim osobom, ale także pra-
cownikom znajdujących się w bardzo dobrych warunkach materialnych. Również to
oznacza, że wydatkowanie środków funduszu nastąpiło niezgodnie z regulaminem, a
tym samym niezgodnie z ustawą o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.
Z tych względów kasacja strony pozwanej podlegała oddaleniu na podstawie
art. 39312
k.p.c.
========================================