Pełny tekst orzeczenia

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 PAŹDZIERNIKA 2011 R.
I KZP 10/11
Postanowienie o ukaraniu karą porządkową, wydane na podstawie
art. 285 § 1 lub § 1a k.p.k., doręcza się, z urzędu, na podstawie art. 286
k.p.k. ukaranemu. Termin do wniesienia zażalenia biegnie zatem, zgodnie z
art. 460 k.p.k., od dnia doręczenia postanowienia, podobnie jak termin do
złożenia usprawiedliwienia niestawiennictwa zakreślony w art. 286 k.p.k.
Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik.
Sędziowie SN: B. Skoczkowska (sprawozdawca), J. Sobczak.
Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog.
Sąd Najwyższy w sprawie Aliny C., po rozpoznaniu w Izbie Karnej, na
posiedzeniu w dniu 26 października 2011 r., przekazanego na podstawie
art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Z., postanowieniem z dnia 10
czerwca 2011 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej
wykładni ustawy:
„Czy termin do wniesienia zażalenia na postanowienie wydane w
trybie art. 285 § 1 k.p.k. o ukaraniu świadka karą pieniężną, należy liczyć
(art. 460 k.p.k.) od dnia ogłoszenia tego postanowienia na rozprawie (art.
100 § 1 k.p.k.), czy od dnia doręczenia odpisu postanowienia ukaranemu
świadkowi (art. 286 k.p.k.)?”
postanowił o d m ó w i ć podjęcia uchwały.
2
U Z A S A D N I E N I E
Sąd Rejonowy w Z. na rozprawie w dniu 16 maja 2011 r., na
podstawie art. 285 § 1 k.p.k., postanowił nałożyć na świadków: Andrzeja B.,
Jolantę B., Marka B., Joannę B. i Urszulę B. karę pieniężną w wysokości po
2700 zł za nieusprawiedliwione niestawiennictwo na rozprawę, mimo
prawidłowego wezwania. Przewodniczący składu orzekającego zarządził
zawiadomienie ukaranych świadków o nałożonych karach oraz o terminie i
sposobie wniesienia zażalenia na postanowienie o ukaraniu.
Zawiadomienie o ukaraniu zostało w dniu 18 maja 2011 r. doręczone
świadkowi Markowi B., który w dniu 25 maja 2011 r. nadał w placówce
pocztowej pismo zatytułowane „zażalenie”. Zostało ono potraktowane przez
Sąd Rejonowy jako zażalenie i przedstawione do rozpoznania Sądowi
Okręgowemu w Z., który na posiedzeniu w dniu 10 czerwca 2011 r.
stwierdził, że w sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające
zasadniczej wykładni prawa i przekazał je, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., w
postaci pytania zawartego w części dyspozytywnej niniejszego
postanowienia.
W uzasadnieniu pytania podkreślono, że brak jest jednoznacznego
stanowiska doktryny, z którego by wynikało, czy termin do wniesienia
zażalenia na postanowienie o ukaraniu świadka karą pieniężną biegnie od
dnia ogłoszenia go na rozprawie, czy też od dnia doręczenia ukaranemu
odpisu postanowienia, a komentatorzy Kodeksu postępowania karnego
stwierdzają jedynie, że postanowienie takie jest zaskarżalne na zasadach
ogólnych. Sąd zauważył także, że Sąd Najwyższy nie zajmował się
dotychczas tą materią, a orzecznictwo sądów apelacyjnych w tym zakresie
jest rozbieżne. Okoliczności te, zdaniem Sądu, wskazują na konieczność
dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni co do wzajemnej zależności
3
przepisów art. 100 § 1 k.p.k. i art. 286 k.p.k. na tle art. 290 § 2 k.p.k. i art.
460 k.p.k., z uwzględnieniem okoliczności niniejszej sprawy.
Prokurator Prokuratury Generalnej złożył na piśmie wniosek o
odmowę podjęcia uchwały.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stanowisko przedstawiciela Prokuratury Generalnej, wskazujące na
brak warunków do podjęcia uchwały w trybie art. 441 § 1 k.p.k., jest
zasadne.
W konsekwentnym i utrwalonym w tym zakresie orzecznictwie, Sąd
Najwyższy wielokrotnie wskazywał na przesłanki dopuszczalności pytań
prawnych przekazywanych temu Sądowi na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.
Pytania prawne powinny więc być formułowane jedynie wtedy, gdy przy
rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne, czyli
wystąpi istotny problem interpretacyjny związany z wykładnią przepisu,
który w praktyce jest rozbieżnie interpretowany, albo też przepisu
sformułowanego wadliwie lub niejasno. Takie zagadnienie prawne nie tylko
musi wyłonić się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, ale również
powinno być powiązane z konkretną sprawą w taki sposób, że od jego
rozstrzygnięcia istotnie zależy treść orzeczenia merytorycznego w sprawie.
Wyżej wskazane przesłanki muszą zachodzić łącznie, a w sytuacji, gdy
którakolwiek z nich nie jest spełniona, zabraknie podstaw do podjęcia
uchwały zawierającej rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego.
Należy zauważyć, że w sprawie, w której Sąd Okręgowy w Z.
sformułował pytanie prawne, z treści uzasadnienia pisma zatytułowanego
„zażalenie” jednoznacznie wynika, że stanowi ono w istocie
usprawiedliwienie nieobecności wszystkich ukaranych świadków. Jego
autor (działający z upoważnienia rodzeństwa oraz w imieniu matki)
stwierdza bowiem, że powodem ich niestawiennictwa było nieprzekazanie
4
informacji o wezwaniu na rozprawę przez matkę, która choruje przewlekle i
cierpi na zaniki pamięci.
Oczywiście w sytuacji, gdy dane orzeczenie podlega zaskarżeniu
jedynie w trybie zażalenia, to skierowaną przeciwko niemu skargę należy
uznać za zażalenie bez względu na jej oznaczenie. Jednakże wtedy, gdy
od orzeczenia przysługuje zażalenie, jak i inny środek pozwalający na jego
zmianę lub uchylenie, to zgodnie z treścią art. 118 k.p.k., o tym, którą z tych
czynności procesowych podejmuje uprawniony, a więc o właściwym
zakwalifikowaniu jego pisma procesowego decyduje treść, a nie wadliwe
oznaczenie czy forma (por. m.in.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca
2001 r., V KKN 3/01, OSNKW 2001, z. 7-8, poz. 63; postanowienia Sądu
Najwyższego: z dnia 2 września 2003 r., II KK 105/03, OSNKW 2003, z. 9-
10, poz. 88; z dnia 16 stycznia 2003 r., II KZ 56/02, LEX nr 74376; z dnia 25
listopada 2003 r., V KK 258/03, LEX nr 83778).
Zauważyć należy, że z przepisów normujących zagadnienia związane
z karami porządkowymi (Rozdział 31 Kodeksu postępowania karnego)
wynika, że w sytuacji nałożenia na rozprawie kary pieniężnej wobec
podmiotów wymienionych w art. 285 § 1 i § 1a k.p.k. istnieje możliwość
uchylenia kary pieniężnej, na podstawie art. 286 k.p.k., jeżeli ukarany
dostatecznie usprawiedliwi swe niestawiennictwo lub samowolne oddalenie
się. Ukarany może też złożyć zażalenie przewidziane w art. 290 § 2 k.p.k.
Ustawa pozostawia więc ukaranemu dwie drogi do wzruszenia decyzji o
ukaraniu karą pieniężną.
Całkowicie odmienne są jednakże przesłanki rozstrzygania każdego z
tych środków w trybie art. 286 k.p.k. i art. 290 § 2 k.p.k., jak też inny organ
jest w tym zakresie właściwy. Usprawiedliwiając się, ukarany powinien
wyjaśnić powód swojego niestawiennictwa na rozprawie i wykazać
okoliczności świadczące o braku po jego stronie zawinienia. Jeżeli
usprawiedliwienie jest dostateczne, to uchylenie kary porządkowej (a nie
5
postanowienia o jej nałożeniu) następuje w formie postanowienia sądu,
który karę nałożył. Postanowienie w tym przedmiocie podlega również
zaskarżeniu w trybie art. 290 § 2 k.p.k. We wniesionym natomiast zażaleniu
na postanowienie o nałożeniu kary pieniężnej, podmiot kwestionujący
zasadność postanowienia powinien zgłosić zarzuty wobec tego orzeczenia,
a wniesione zażalenie rozpatrywane jest na zasadach ogólnych, a więc
przez sąd wyższego rzędu. Zadaniem tegoż sądu jest kontrola odwoławcza
zaskarżonego orzeczenia.
Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że w niniejszej sprawie, mimo
że pismo procesowe zostało oznaczone jako „zażalenie”, to stosownie do
treści art. 118 § 1 i 2 k.p.k. powinno było być potraktowane jako
usprawiedliwienie złożone w trybie art. 286 k.p.k. i rozpoznane przez Sąd
Rejonowy w Z., który nałożył na świadków karę pieniężną za
niestawiennictwo na rozprawę. Zarówno Sąd Rejonowy w Z. jak i Sąd
Okręgowy w Z. zupełnie pominęły kwestię zasadniczą, tj. charakter
procesowy pisma złożonego przez Marka B.
W konkluzji stwierdzić należy, że przekazane przez Sąd Okręgowy w
Z. pytanie prawne nie spełnia wymogów formalnych wskazanych w art. 441
§ 1 k.p.k., gdyż wyjaśnienie zagadnienia nie jest niezbędne dla
rozstrzygnięcia w kwestii złożonego środka, który w istocie stanowi
usprawiedliwienie niestawiennictwa. Tryb określony w art. 441 § 1 k.p.k. nie
ma bowiem zastosowania do pytań prawnych, które wyłoniły się przy
rozpoznawaniu środka prawnego przez sąd odwoławczy, który w
rzeczywistości nie jest właściwy do jego rozpoznania, chyba że
przedmiotem zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi
Najwyższemu jest określenie organu właściwego do rozpoznania takiego
środka (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1993 r., I
KZP 14/93, LEX nr 22115 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia
6
10 marca 1995 r., I KZP 1/95, OSNKW 1995, z. 5-6, poz. 37; z dnia 29
listopada 2006 r., I KZP 27/06, OSNKW 2006, z. 12, poz. 110).
Nie jest również dopuszczalne przekazywanie pytań prawnych, gdy
Sąd który je przedstawia ma wyrobiony pogląd co do interpretacji przepisów
w nim wskazanych, a zwracając się o podjęcie przez Sąd Najwyższy
uchwały, dąży w istocie do utwierdzenia się w słuszności swojego poglądu.
Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Z. wynika
jednoznacznie, iż Sąd ten, podzielając pogląd Sądu Apelacyjnego w
Krakowie (postanowienie z dnia 22 października 2009 r., II AKz 445/09,
KZS 2009, z. 12, poz. 62) oraz Sądu Apelacyjnego w Katowicach
(postanowienie z dnia 15 września 2010 r., II AKz 604/10, LEX nr 686873)
uznaje, że postanowienie o nałożeniu kary za niestawiennictwo, podjęte na
rozprawie, należy doręczyć ukaranemu, a bieg terminu do złożenia
zażalenia rozpoczyna się, zgodnie z art. 460 k.p.k., od daty jego
doręczenia. Sąd Okręgowy wskazał również na odmienną interpretację
wskazanych przepisów, prezentowaną przez Sąd Apelacyjny w Lublinie
(postanowienia: z dnia 19 listopada 2008 r., II AKz 547/08, LEX nr 477845 i
z dnia 17 grudnia 2008 r., II AKz 579/08, LEX nr 477846), który uznał, że
skoro art. 100 k.p.k. nie przewiduje obowiązku doręczenia postanowienia
wydanego na rozprawie, to doręczenie postanowienia wymierzającego karę
porządkową ma znaczenie tylko dla biegu terminu do złożenia
usprawiedliwienia, co wynika z treści art. 286 k.p.k., nie ma natomiast
wpływu na bieg terminu do wniesienia zażalenia. W uzasadnieniu pytania
prawnego przedstawiono argumenty przemawiające przeciwko takiej
interpretacji.
Powyższe wskazuje więc, że przedstawione pytanie w istocie swej nie
dotyczy wątpliwości co do wykładni przepisów, lecz wskazuje na
rozbieżności w ich interpretacji w orzecznictwie innych sądów. Gdy chodzi o
rozbieżności w wykładni prawa ujawnione w orzecznictwie sądów
7
powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego, to możliwe jest
jedynie zwrócenie się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym
abstrakcyjnym na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o
Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052). Sąd Okręgowy w Z. nie
należy jednak do wskazanych w tym przepisie podmiotów do tego
upoważnionych.
Mimo braku podstaw do podjęcia uchwały w trybie art. 441 § 1 k.p.k.,
Sąd Najwyższy uznał za celowe uczynić kilka uwag, które mogą mieć
znaczenie dla praktyki orzeczniczej.
Zasady zaskarżania postanowień uregulowane zostały w przepisie
art. 460 k.p.k. Przepis ten zakreśla siedmiodniowy termin do wniesienia
zażalenia liczony od daty ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa
nakazuje doręczenie postanowienia – od daty doręczenia. W tej sytuacji
jawi się pytanie, do której kategorii należą postanowienia wydane na
podstawie art. 285 k.p.k. o nałożeniu kary pieniężnej. Oczywiste jest, że
kary pieniężne, jak i pozostałe kary porządkowe, o których mowa w
rozdziale 31 k.p.k. mogą być stosowane zarówno w postępowaniu
przygotowawczym, jak i sądowym. Postanowienia wydane w postępowaniu
przygotowawczym podlegają doręczeniu osobie ukaranej na podstawie art.
106 k.p.k. w zw. z art. 100 § 2 k.p.k. Nasuwa się natomiast pytanie, czy
ogłoszenie ustnie na rozprawie w trybie art. 100 § 1 k.p.k. postanowienia o
ukaraniu świadka, biegłego, tłumacza lub specjalisty karą pieniężną
wskazaną w art. 285 k.p.k., zwalnia od obowiązku doręczenia go z urzędu
ukaranemu. Obowiązek doręczenia należy wyprowadzić tu z brzmienia art.
286 k.p.k., który jako początek biegu terminu do usprawiedliwienia
wyznacza datę doręczenia postanowienia o ukaraniu. Skoro natomiast art.
128 k.p.k. określający zasady doręczania odpisów orzeczeń, nakazuje ich
doręczenie w każdym wypadku, gdy ustawa to nakazuje, to trzeba
zauważyć, że przepis art. 286 k.p.k. zawiera nakaz doręczenia ukaranemu
8
postanowienia wymierzającego karę pieniężną. Zgodzić się należy z
poglądami prezentowanymi w orzecznictwie i piśmiennictwie, że nie do
przyjęcia jest, aby bieg terminu do usprawiedliwienia rozpoczynał się w
innym czasie niż bieg terminu do złożenia zażalenia (por. postanowienia:
Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 października 2009 r., II AKz
445/09, KZS 2009, z. 12, poz. 62; Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia
15 września 2010 r., II AKz 604/10, LEX nr 686873; A. Sierakowska, P.
Sierakowski: Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19
listopada 2008 r., II AKz 547/08, OSA 2010, z. 11, s. 77-85). Odmienna
wykładnia przepisu art. 286 k.p.k. prowadziłaby do rezultatów sprzecznych
z celem tego przepisu, jakim jest gwarantowanie uczestnikowi
postępowania ukaranego karą pieniężną uprawnienia do zakwestionowania
w postępowaniu odwoławczym postanowienia o ukaraniu. Zaskarżenie
zażaleniem postanowienia w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia na
rozprawie, na którą nie stawił się ukarany, w większości wypadków
uniemożliwiałoby wykorzystanie prawa do zaskarżenia decyzji o ukaraniu.
Uprawniony jest więc wniosek, że postanowienie o ukaraniu karą
porządkową, wydane na podstawie art. 285 § 1 lub § 1a k.p.k., doręcza się,
z urzędu, na podstawie art. 286 k.p.k. ukaranemu. Termin do wniesienia
zażalenia biegnie zatem zgodnie z art. 460 k.p.k. od dnia doręczenia
postanowienia, podobnie jak termin do złożenia usprawiedliwienia
niestawiennictwa zakreślony w art. 286 k.p.k.