Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt III CZP 56/12
UCHWAŁA
Dnia 16 listopada 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Anna Owczarek
SSN Irena Gromska-Szuster
w sprawie z powództwa G. M.
przeciwko A. P.
o zapłatę,
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
w dniu 16 listopada 2012 r.,
zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Apelacyjny
postanowieniem z dnia 8 czerwca 2012 r.,
"Czy podlegają odrzuceniu zarzuty pozwanego od nakazu
zapłaty z powodu nieuiszczania bez wezwania części należnej
opłaty od zarzutów po częściowym oddaleniu wniosku pozwanego
o zwolnienie od kosztów sądowych, jeśli pismo stanowiące zarzuty
złożył pełnomocnik będący radcą prawnym, a wniosek o zwolnienie
od kosztów sądowych zawarty został w zarzutach?"
podjął uchwałę:
2
Przepis art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.
o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U.
z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) ma zastosowanie także w razie
częściowego oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów
sądowych zawartego w zarzutach od nakazu zapłaty
wniesionych przez stronę reprezentowaną przez pełnomocnika
będącego adwokatem lub radcą prawnym.
Uzasadnienie
3
Sąd Okręgowy, postanowieniem z dnia 17 listopada 2011 r., odrzucił zarzuty
pozwanego wniesione od nakazu zapłaty, powołując się na przepisy zawarte w art.
112 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm., dalej: „u.k.s.c.”)
oraz w art. 494 § 1 k.p.c., z tej przyczyny, że pozwany po częściowym zwolnieniu
go od opłaty od zarzutów od nakazu zapłaty, wniesionych przez jego pełnomocnika
będącego adwokatem, zarzutów tych nie opłacił w terminie tygodniowym od dnia
doręczenia mu odpisu postanowienia w przedmiocie wniosku o zwolnienie go od
kosztów sądowych.
Rozpoznając zażalenie pozwanego na postanowienie Sądu pierwszej
instancji, Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w
przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zagadnieniu prawnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1302
§ 1 k.p.c., pismo wniesione przez adwokata, radcę
prawnego lub rzecznika patentowego, które nie zostało należycie opłacone,
przewodniczący zwraca bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega
opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę
wartości przedmiotu sporu. Do 1 lipca 2009 r., tj. dnia wejścia w życie ustawy z dnia
5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571) art. 1302
§ 3 k.p.c. stanowił
również, iż sąd odrzuci bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez
adwokata, stanowiące m.in. zarzuty od nakazu zapłaty, jeżeli pismo podlegało
opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę
wartości przedmiotu zaskarżenia. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10 (OSNP 2011, nr 3-4, poz. 38)
przyjęto, że nieopłacona skarga kasacyjna złożona przez adwokata lub radcę
prawnego po wejściu w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy –
Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234,
poz. 1571) – która uchyliła art. 1302
§ 3 k.p.c. - podlega odrzuceniu w razie
niewykonania zarządzenia wzywającego do opłacenia skargi (art. 3986
§ 2 w zw.
z art. 130 § 1 k.p.c.). W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, że uchylenie art. 1302
4
§ 3 k.p.c. spowodowało zmianę normatywną tego rodzaju, że w razie wniesienia
skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego podlegającej opłacie stałej
lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu
zaskarżenia, odpowiednie zastosowanie znajduje art. 130 § 1 k.p.c., nie zaś art.
1302
§ 1 i 2 k.p.c. Bez wyraźnej podstawy ustawowej nie można bowiem pogorszyć
sytuacji procesowej strony przez odmówienie jej możliwości usunięcia skutków
uchybienia polegającego nie nieopłaceniu skargi kasacyjnej, poprzez wybiórcze
zastosowanie art. 1302
§ 1 k.p.c. W uchwale tej podkreślono jednak,
że odpowiednie stosowanie art. 130 § 1 k.p.c. do skargi kasacyjnej należy
rozumieć również w ten sposób, że nie zostaje uchylony obowiązek
profesjonalnego pełnomocnika samoobliczenia opłaty w wysokości stałej lub
stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu
zaskarżenia.
Przedstawione wyżej stanowisko Sądu Najwyższego dotyczące
odpowiedniego stosowania art. 130 § 1 k.p.c. w razie wniesienia przez
profesjonalnego pełnomocnika nienależycie opłaconej skargi kasacyjnej
podlegającej opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę
wartości przedmiotu zaskarżenia ma zastosowanie także w odniesieniu do innych
nienależycie opłaconych środków odwoławczych lub środków zaskarżenia – w tym
zarzutów od nakazu zapłaty - wniesionych przez profesjonalnych pełnomocników
podlegających opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę
wartości przedmiotu zaskarżenia. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy wraz
ze środkiem odwoławczym lub środkiem zaskarżenia albo po ich wniesieniu, został
zgłoszony wniosek strony dokonującej tej czynności procesowej o zwolnienie jej
od kosztów sądowych. W takich przypadkach, mają bowiem zastosowanie
przepisy szczególne zawarte w art. 112 u.k.s.c., w brzmieniu nadanym ustawą
(art. 3 pkt 5) z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania
cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45).
Zgodnie z art. 112 ust. 1 u.k.s.c., zgłoszenie wniosku o zwolnienie
od kosztów sądowych oraz wniesienie środka odwoławczego od postanowienia
o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wstrzymuje biegu toczącego się
postępowania, chyba że chodzi o zwolnienie powoda od kosztów sądowych
5
na skutek wniosku zgłoszonego z pozwie lub przed wytoczeniem powództwa.
Według art. 112 ust. 2 u.k.s.c., jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych
zgłoszony przed upływem terminu do opłacenia pisma został prawomocnie
oddalony, przewodniczący wzywa stronę do opłacenia złożonego pisma,
na podstawie art. 130 k.p.c. Przepisu tego - jak stanowi art. 112 ust. 3 u.k.s.c. - nie
stosuje się jednak, jeżeli pismo podlegające opłacie w wysokości stałej lub
stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub
wartości przedmiotu zaskarżenia, zostało wniesione przez adwokata, radcę
prawnego lub rzecznika patentowego. W takim przypadku, jeżeli wniosek
o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przed upływem terminu do opłacenia
pisma został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia
doręczenia stronie postanowienia, a gdy postanowienie zostało wydane na
posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia. Jeżeli jednak o zwolnieniu od
kosztów sądowych orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie
w przepisanym terminie, termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia
stronie postanowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu drugiej
instancji zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia.
Przed nowelizacją art. 112 u.k.s.c., mimo treści art. 10 tej ustawy –
przewidującego, że opłatę należy uiścić przy wniesieniu do sądu pisma
podlegającego opłacie - jak również wcześniej, pod rządem obowiązywania art. 15
ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
(jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm., dalej: „u.k.s.c. z 1967 r.”) –
przewidującego obowiązek wniesienia opłaty wraz z pismem podlegającym opłacie,
w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że zgłoszenie wniosku
o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje odsunięcie w czasie obowiązku
uiszczenia opłaty (por. uzasadnienia uchwały z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP
11/76, OSNC 1976, nr 7-8, poz. 162 oraz postanowień: z dnia 21 kwietnia 1999 r.,
I CKN 1461/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 196 i z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CZ
75/05, "Biuletyn SN" 2005, nr 10, s. 15, z dnia 26 lipca 2006 r., IV CZ 57/06, Lex nr
1102558, z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 36
i uchwały z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06, OSNC 2007, nr 6,
poz. 86). Przepisy zawarte w art. 112 ust. 1-3 u.k.s.c. unormowały tę zasadę
6
wynikającą dotychczas z orzecznictwa, a mianowicie, że zgłoszenie wniosku
o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z pismem podlegającym opłacie albo
po wezwaniu do uiszczenia opłaty, powoduje odroczenie terminu do uiszczenia tej
opłaty do czasu rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku strony o zwolnienie jej
od kosztów sądowych.
Jeszcze pod rządem przepisów u.k.s.c. z 1967 r., w orzecznictwie Sądu
Najwyższego rozstrzygnięto, iż mimo istnienia obowiązku samoobliczania przez
profesjonalnych pełnomocników opłat od pism procesowych zawierających środki
zaskarżenia podlegających opłacie w wysokości stałej pod rygorem ich odrzucenia
(art. 17 wymienionej ustawy) w razie odmownego załatwienia wniosku o zwolnienie
strony od kosztów sądowych, sąd był zobowiązany do wezwania o uiszczenie
należnej opłaty na zasadach ogólnych. Odrzucono tezę, jakoby doręczenie
prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych
zastępowało wezwanie do uiszczenia opłaty. Dopiero więc nieopłacenie
w wyznaczonym zarządzeniem sądu terminie należnej opłaty uzasadniało
odrzucenie nieopłaconego środka zaskarżenia (por. uchwała z dnia 26 lutego
1976 r., III CZP 11/76, OSNC 1976, nr 7-8, poz. 162 oraz postanowienia: z dnia
15 października 1997 r., III CZ 70/97, OSNC 1998, nr 3, poz. 45 i z dnia 31 maja
2006 r., IV CZ 40/06, Lex nr 1101719). Rygor przewidziany w art. 17 u.k.s.c.
z 1967 r. miał więc zastosowanie, gdy adwokat wniósł środek zaskarżenia
podlegający opłacie w wysokości stałej bez należnej opłaty, nie miał natomiast
zastosowania, jeżeli adwokat z pismem takim łączył wniosek o zwolnienie strony
od opłaty. Stanowisko to było uzasadnione tym, iż przepis o charakterze
wyjątkowym (art. 17 u.k.s.c. z 1967 r.) nie mógł być traktowany rozszerzająco.
Taką samą zasadę przyjęto w orzecznictwie Sądu Najwyższego pod rządem
obowiązywania przepisów u.k.s.c. - przed nowelizacją art. 112 tej ustawy – oraz
art. 1302
§ 3 k.p.c. przed jego uchyleniem (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia
28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 131 oraz postanowienia
Sądu Najwyższego: z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, z dnia
6 października 2006 r., V CZ 66/06, Lex nr 327901 oraz V CZ 69/06, Lex
nr 1100093 oraz z dnia 20 października 2006 r., IV CZ 69/06, Lex nr 467468).
Stan, będący następstwem oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych
7
wniesionym wraz ze środkiem odwoławczym lub środkiem zaskarżenia
(ewentualnie później), nie jest bowiem tożsamy z sytuacją uregulowaną w art. 1302
§ 3 k.p.c. W razie więc oddalenia zawartego w środku odwoławczym lub środku
zaskarżenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący sądu
wzywa do uiszczenia należnej opłaty stałej lub stosunkowej obliczonej
od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia także wtedy, gdy wniósł ją
profesjonalny pełnomocnik. W powołanej uchwale z dnia 28 listopada 2006 r.,
III CZP 98/06, zwrócono uwagę na brak odrębnego przepisu, który w razie
oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, wyłączałby zastosowanie
ogólnych zasad przewidujących obowiązek zastosowania ogólnego trybu
przewidzianego w art. 130 k.p.c. sanowania braków fiskalnych pism procesowych
zawierających środki odwoławcze lub środki zaskarżenia - podlegających opłacie
stałej lub stosunkowej obliczanej od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia -
wniesionych przez profesjonalnych pełnomocników.
Z uzasadnienia projektu ustawy, którą dokonano zmiany art. 112 u.k.s.c.
(nr druku 1925/VI kadencja Sejmu), wynika, że wskazana wyżej uchwała Sądu
Najwyższego była bezpośrednim impulsem zmiany art. 112 u.k.s.c. Istota regulacji
zawartej w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. polegała na tym, że zawierał on szczególną
regulację, na mocy której po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych,
został wyłączony wynikający z przepisów ogólnych (art. 130 k.p.c. w zw. z art. 112
ust. 2 u.k.s.c.) tryb wzywania strony do uiszczenia opłaty, od obowiązku uiszczenia
której strona nie została zwolniona. Czynność przewodniczącego sądu,
przewidziana w art. 130 k.p.c. w zw. 112 ust. 2 u.k.s.c. została zastąpiona
czynnością polegającą jedynie na doręczeniu stronie postanowienia oddalającego
jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie czynnością ogłoszenia
tego postanowienia. Z chwilą doręczenia, ewentualnie ogłoszenia postanowienia
oddalającego wniosek strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych rozpoczyna
bieg, wynikający z art. 112 ust. 3 u.k.s.c., autonomiczny – w stosunku do innych
terminów, przewidzianych w odrębnych przepisach, do uzupełnienia braków pism
procesowych - termin ustawowy do uiszczenia przez stronę należnej opłaty
o wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej wartości przedmiotu
sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia.
8
Przepis zawarty w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. dotyczy także środków
odwoławczych i środków zaskarżenia, gdyż także do nich ma zastosowanie art. 130
k.p.c. w razie ich nienależytego opłacenia. Zagadnienie to był przedmiotem
wypowiedzi Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 9 lutego 2012 r., III CZP 92/11
(OSNC 2012, nr 7-8, poz. 87), w której, nawiązując do uchwały składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10, wyjaśniono,
że art. 130 § 1 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie nie tylko do pism
podlegających opłacie wnoszonych w toku postępowania przed sądem pierwszej
instancji, ale także stanowi podstawę wezwania do opłacenia środków zaskarżenia
w sytuacji, kiedy obowiązek uiszczenia opłaty stałej lub stosunkowej obliczonej
od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu
zaskarżenia aktualizuje się już z chwilą wniesienia środka odwoławczego lub
środka zaskarżenia, jak również w sytuacji, kiedy obowiązek ten powstaje z chwilą
doręczenia postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów
sądowych, a gdy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia
jego ogłoszenia, ewentualnie – w razie wniesienia zażalenia – od dnia doręczenia
stronie postanowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu drugiej
instancji zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia.
Art. 130 k.p.c. znajduje zastosowanie w odniesieniu do środków zaskarżenia
nienależycie opłaconych z odpowiednią modyfikacją dotyczącą właściwego rygoru,
albowiem k.p.c. nie zna instytucji „zwrotów środków zaskarżenia”. Z tego względu –
jak argumentowano – wskazanie w art. 112 ust. 2 u.k.s.c., jako podstawy wezwania
strony do opłacenia pisma art. 130 k.p.c., nie może być rozumiane jako wyłączenie
zastosowania art. 112 ust. 3 u.k.s.c. do apelacji podlegającej opłacie stałej lub
stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu
zaskarżenia. Potwierdza to również nawiązanie w art. 112 ust. 3 u.k.s.c.
do „wartości przedmiotu zaskarżenia” pozostające w bezpośrednim związku
z wniesieniem środka zaskarżenia. Także więc w razie wniesienia zarzutów
od nakazu zapłaty wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych
prawomocne oddalenie tego wniosku, powoduje, co do zasady, konieczność
wezwania strony na podstawie art. 130 k.p.c. w zw. z art. 112 ust. 2 u.k.s.c.
do uzupełnienia w terminie tygodniowym braku fiskalnego tego środka zaskarżenia
9
z modyfikacją skutków nieuzupełnienia tego braku wynikającego z art. 494 § 1
k.p.c. Dodać należy, iż za takim zakresem stosowania art. 112 ust. 3 u.k.s.c.
przemawia także przedstawiona wcześniej geneza zmian tego przepisu.
Przesłanką zastosowania art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie jest wcześniejsze,
tj. dokonane przed rozpoznaniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych,
wezwanie strony do uiszczenia określonej opłaty – stałej lub stosunkowej obliczonej
od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia - od pisma procesowego
zawierającego środek odwoławczy bądź środek zaskarżenia, które zostało
wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika. Przeciwne stanowisko, za którym
opowiedział się Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia zawierającego
przedstawione zagadnienie prawne, ograniczające zastosowanie art. 112 ust. 3
u.k.s.c. jedynie do sytuacji, gdy przed zgłoszeniem wniosku o zwolnienie
od kosztów sądowych wezwano stronę w trybie ogólnym do sanacji braku
fiskalnego pisma procesowego opiera się na błędnym założeniu, że złożenie
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych „przed upływem terminu do opłacenia
pisma”, o którym mowa w art. 112 ust. 3 u.k.s.c., może nastąpić dopiero wówczas,
gdy rozpocznie się bieg terminu do uzupełnienia braku fiskalnego pisma
procesowego na podstawie zarządzenia wydanego na podstawie art. 130 k.p.c.
Tymczasem termin do uiszczenia należnej opłaty, także od środków odwoławczych
i środków zaskarżenia, wynika z powołanego już wcześniej art. 10 u.k.s.c., według
którego opłatę należy uiścić przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie.
W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10
podkreślono, że uchylenie art. 1302
§ 3 k.p.c. nie uchyliło obowiązku
samoobliczenia opłaty stałej lub stosunkowej w razie wniesienia środków
odwoławczych i środków zaskarżenia przez profesjonalnych pełnomocników.
Termin wyznaczany zarządzeniem przewodniczącego sądu na podstawie art. 130
§ 1 k.p.c. do uiszczenia opłaty jest więc terminem dodatkowym w ciągu, którego
można uzupełnić brak fiskalny pisma procesowego. Uwzględnienie przepisu
zawartego w art. 10 u.k.s.c. uzasadnia więc konkluzję, że zgłoszenie wniosku
o zwolnienie od kosztów sądowych przed upływem terminu do opłacenia pisma
procesowego, o czym stanowi art. 112 ust. 3 u.k.s.c., obejmuje także sytuację,
gdy wniosek taki został zgłoszony przez stronę przed wydaniem zarządzenia
10
przewodniczącego sądu wzywającego ją do opłacenia pisma procesowego,
w szczególności, jeśli taki wniosek został zgłoszony wraz z pismem procesowym
podlegającym opłacie lub po jego wniesieniu, a przed wydaniem zarządzenia
wzywającego do opłacenia tego pisma. Takie też stanowisko jest przyjmowane
w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwała z dnia 9 lutego 2012 r., III CZP
92/11 oraz postanowienia: z dnia 23 marca 2011 r., V CZ 116/10, Lex nr 1108525,
z dnia 28 września 2011 r., I CZ 86/11, Lex nr 1043972, z dnia 3 lutego 2012 r.,
I CZ 172/11, Lex nr 1133795, z dnia 2 marca 2012 r., II CZ 173/11 SIP Legalis,
z dnia 22 marca 2012 r., V CZ 159/11, SIP Legalis), w którym, że skutków
wynikających z art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie uchyla nawet bezpodstawne wezwanie
strony do uiszczenia opłaty sądowej w razie nieuiszczenia opłaty w terminie
określonym w tym przepisie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia
26 października 2011 r., I CZ 91/11, SIP Legalis, z dnia 23 marca 2011 r., V CZ
7/11 SIP Legalis, z dnia 22 marca 2012 r., V CZ 154/11, Lex nr 1136002).
Odmienna, wąska wykładnia art. 112 ust. 3 u.k.s.c., za którą odpowiedział się Sąd
Apelacyjny, musiałaby prowadzić do wniosku, że jeżeli wniosek o zwolnienie od
kosztów sądowych został złożony przed wezwaniem przewodniczącego sądu do
uiszczenia opłaty, to sytuacja powstała w następstwie negatywnego rozpoznania
wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych nie podpadałaby nie tylko pod
zakres regulacji zawartej w art. 112 ust. 3 u.k.s.c., ale także pod zakres normy
zawartej w art. 112 ust. 2 u.k.s.c. Hipotezy obu norm zawartych w art. 112 ust. 2 i 3
u.k.s.c. – w zakresie dotyczącym zgłoszenia wniosku o zwolnienie jej od kosztów
sądowych przed upływem terminu do opłacenia pisma - są bowiem tożsame.
Ponadto art. 112 u.k.s.c. miał kompleksowo normować sytuację powstałą
w następstwie oddalenia wniosku strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych
zgłoszonego przed upływem terminu do opłacenia pism procesowych.
Przyjęta wykładnia art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie prowadzi do niespójnego
zróżnicowania sytuacji strony reprezentowanej przez profesjonalnego
pełnomocnika procesowego w razie wniesienia nieopłaconego pisma procesowego
podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę
wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia w stosunku do
strony, która oprócz tego zgłasza wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
11
W obu przypadkach zastosowanie mają przepisy - w pierwszym, art. 130 k.p.c.
w zw. z art. 112 ust. 2 u.k.s.c. w drugim, art. 113 ust. 3 u.k.s.c. – które umożliwiają
stronie uiszczenie należnej opłaty w terminie tygodniowym od doręczenia jej,
odpowiednio wezwania do uzupełnienia braku fiskalnego albo postanowienia
oddalającego wniosek strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych, ewentualnie
postanowienia oddalającego zażalenie na to postanowienie albo od dnia ogłoszenia
postanowienia oddalającego wniosek strony o zwolnienie od kosztów sądowych lub
zażalenia w tym przedmiocie. Uiszczenie przez stronę należnej opłaty po
doręczeniu (ogłoszeniu) wymienionych wyżej orzeczeń wymaga jedynie jej
obliczenia przez pełnomocnika procesowego strony. Należy mieć przy tym na
uwadze, że nałożenie przez ustawodawcę obowiązku samoobliczania przez
profesjonalnych pełnomocników opłat w wysokości stałej lub stosunkowej
od środków odwoławczych lub środków zaskarżenia sankcjonowany nawet,
w razie uchybienia temu obowiązkowi, ich odrzuceniem (uchylony art. 1302
§ 3
k.p.c.), było przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który uznał
rozwiązanie to za zgodne z Konstytucją (por. wyroki: z dnia 17 listopada 2008 r.,
SK 33/07, OTK-A 2008, nr 9, poz. 154, z dnia 28 maja 2009 r., P 87/08, OTK-A
2009, nr 5, poz. 72, z dnia 14 września 2009 r., SK 47/07, OTK-A 2009, nr 8, poz.
122). Również w uzasadnieniach wyroków Trybunału Konstytucyjnego: z dnia
20 grudnia 2007 r., P 39/06 (OTK-A 2007, nr 11, poz. 161) oraz z dnia 26 czerwca
2008 r., SK 20/07 (OTK-A 2008, nr 5, poz. 86) - w których uznano za sprzeczny
z Konstytucją art. 1302
§ 4 zd. pierwsze k.p.c. w zw. z art. 494 § 1 k.p.c. oraz w zw.
z art. 1302
§ 3 k.p.c. w zakresie, w jakim w postępowaniu w sprawach
gospodarczych przewidywał, że sąd odrzuca nieopłacone środki odwoławcze lub
środki zaskarżenia, w tym zarzuty od nakazu zapłaty, wniesione przez
przedsiębiorcę niereprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego, bez
uprzedniego wezwania do uiszczenia należnej opłaty - wyraźnie stwierdzono,
że nie budzi wątpliwości rygoryzm uchybienia obowiązkom wynikającym
z konieczności opłacenia pisma w sytuacji, gdy strona procesowa korzysta
w postępowaniu z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Nie ma więc
ograniczeń wynikających z Konstytucji dla możliwości przyjęcia przez ustawodawcę
rozwiązania nakładającego na profesjonalnych pełnomocników obowiązek
12
samoobliczenia opłat w wysokości stałej lub stosunkowych należnych od pism
procesowych, zawierających także środki odwoławcze lub środki zaskarżenia,
z wyłączeniem ogólnego trybu sanacji braku fiskalnego tych pism przewidzianego
w art. 130 k.p.c. Należy przy tym podkreślić, że art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie zmienia,
przewidzianego w razie zastosowania trybu ogólnego na podstawie art. 130 § 1
k.p.c. w zw. z art. 112 ust. 2 u.k.s.c., tygodniowego terminu do opłacenia pisma
procesowego po oddaleniu wniosku strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych,
lecz jedynie nadaje czynności doręczenia stronie (ewentualnie ogłoszenia)
postanowienia oddalającego jej wniosek lub postanowienia rozstrzygającego
o zażaleniu wniesionym na takie postanowienie takie same skutki, jakie wiążą się
z doręczeniem stronie zarządzenia wydanego w trybie art. 130 § 1 k.p.c. w zw.
z art. 112 ust. 2 u.k.s.c.
Odmiennej wykładni art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie uzasadnia także, podniesiona
przez Sąd Apelacyjny, okoliczność uchylenia art. 1302
§ 3 k.p.c. Jak podkreślono w
uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP
98/06, sytuacja spowodowana oddaleniem wniosku o zwolnienie od kosztów
sądowych towarzyszącemu pismu procesowemu zawierającemu środek
odwoławczy lub środek zaskarżenia nie jest tożsama z tą, która była przedmiotem
regulacji zawartej w art. 1302
§ 3 k.p.c. Z tej przyczyny uchylenie tego ostatniego
przepisu nie wpływa na wykładnię art. 112 ust. 3 u.k.s.c. Tym bardziej, jeżeli
uwzględni się, że art. 1302
§ 3 k.p.c. został uchylony z dniem 1 lipca 2009 r. mocą
ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), natomiast art. 112
u.k.s.c., w brzmieniu obecnie obowiązującym, wszedł w życie z dniem 19 kwietnia
2010 r. na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7,
poz. 45). W chwili uchwalania nowelizacji art. 112 u.k.s.c., art. 1302
§ 3 k.p.c. już
więc nie obowiązywał.
Należy także uwzględnić, iż samo złożenie przez profesjonalnego
pełnomocnika wraz z pismem procesowym wniosku o zwolnienie strony od kosztów
sądowych potwierdza świadomość pełnomocnika istnienia obowiązku opłacenia
tego pisma procesowego. Doręczenie pełnomocnikowi strony postanowienia
oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych stanowi, jak przyjęto
13
w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 23 marca 2011 r.,
V CZ 116/10, Lex nr 11085250), kompetentną informację dla profesjonalnego
pełnomocnika, jaką opłatę sądową obowiązany jest uiścić w terminie 7 dni od daty
otrzymania postanowienia. Ponadto, co należy zakładać, zgłoszenie wniosku
o zwolnienie od kosztów sądowych powinna poprzedzać, ocena pełnomocnika
podstaw przewidzianych we właściwych przepisach do żądania przez stronę
zwolnienia jej od kosztów sądowych z uwzględnieniem konkretnej opłaty należnej
od wniesionego pisma procesowego. W przeważającej części przypadków -
w sytuacji, gdy wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych są zgłaszane przed
sądem pierwszej instancji – odmowa zwolnienia od kosztów sądowych podlega
zaskarżeniu zażaleniem. Z tej przyczyny, ocena wniosków o zwolnienie od
kosztów sądowych – odzwierciedlana w uzasadnieniach orzeczeń sądów w tym
przedmiocie - jest dokonywana w odniesieniu do konkretnej opłaty, jaką strona jest
zobowiązana uiścić.
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy również tego, czy art. 112 ust. 3
u.k.s.c. ma zastosowanie także wówczas, gdy wniosek zwolnienie od kosztów
sądowych został częściowo oddalony. Odnośnie do tego zagadnienia, nie ma
zgodności poglądów w piśmiennictwie prawniczym. Natomiast w orzecznictwie
Sądu Najwyższego zajmowane jest jednolite stanowisko, według którego art. 112
ust. 3 u.k.s.c. ma zastosowanie także przy częściowej odmowie zwolnienia od
kosztów sądowych (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia
2011 r., III CZ 70/10 nie publ., z dnia 23 marca 2011 r., V CZ 116/10, Lex nr
1108525, z dnia 2 czerwca 2011 r., I CZ 51/11, nie publ., z dnia 6 lipca 2011 r.,
I CZ 72/11, nie publ., z dnia 28 września 2011 r., I CZ 86/11, Lex nr 1043972,
z dnia 3 lutego 2012 r., I CZ 172/11, Lex nr 1133795, z dnia 2 marca 2012 r., II CZ
173/11, SIP Legalis). Przepis zawarty w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. posługuje się
pojęciem oddalenia wniosku zwolnienie od kosztów sądowych, nie różnicując czy
chodzi o przypadek całkowitego, czy częściowego zwolnienia od kosztów
sądowych. Zastosowanie reguł wykładni językowej nie pozwala więc na dokonanie
jednoznacznej wykładni tego przepisu, a jedynie na wniosek, że zastosowanie tej
wykładni nie wyłącza możliwości objęcia zakresem tego przepisu także
postanowienia oddalającego częściowo wniosek strony o zwolnienie jej od kosztów
14
sądowych. Z tej przyczyny, że reguły wykładni językowej nie prowadzą do
jednoznacznych wniosków należy uwzględnić przede wszystkim cel regulacji
zawartej w art. 112 ust. 3 u.k.s.c., która zmierzała do przyspieszenia i usprawnienia
postępowania, nakładając na profesjonalnych pełnomocników obowiązek
samoobliczenia i uiszczenia odpowiedniej prostej (w wysokości stałej bądź
stosunkowej) opłaty i ograniczenia czynności sądu podejmowanych w razie
oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Sens wprowadzenia tej
regulacji byłby wątpliwy, gdyby zakres jej stosowania ograniczyć tylko do oddalenia
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w całości.
Uwzględniając przewidziane w art. 101 ust. 2 u.k.s.c. formy częściowego
zwolnienia strony od kosztów sądowych, kiedy dochodzi do częściowego oddalenia
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, w takich przypadkach postanowienie
sądu może wprost określać wysokość opłaty, jaką zobowiązana jest uiścić strona,
jeżeli zostaje zwolniona od kosztów ponad kwotę wskazaną w orzeczeniu. Tak było
też w sprawie, w której przedstawiono zagadnienie prawne, w której Sąd Okręgowy
zwolnił pozwanego od ponoszenia kosztów sądowych w części, tj. od opłaty od
zarzutów ponad kwotę 2.000 zł. W takich przypadkach, nie występuje jakakolwiek
trudność w ustaleniu wysokości należnej opłaty od pisma procesowego, gdyż
wysokość opłaty wynika wprost z orzeczenia sądu oddalającego częściowo
wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Częściowe zwolnienie od kosztów
sądowych może polegać także na zwolnieniu strony od pewnej części (określonej
za pomocą ułamka lub w procentach) opłaty bądź kosztów, co powoduje
konieczność obliczenia opłaty przez pełnomocnika przy zastosowaniu
elementarnych i prostych działań matematycznych. Trudność w obliczeniu należnej
opłaty nie jest wówczas wyższa niż w przypadku konieczności obliczenia opłaty
stosunkowej. Interpretacja zmierzająca do ograniczenia zastosowania art. 112 ust.
3 u.k.s.c. tylko do przypadków oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów
sądowych w całości w istocie, jak zauważano w orzecznictwie, opiera się na
podważaniu kompetencji profesjonalnych pełnomocników do przeprowadzenia
prostych operacji matematycznych. Konieczność ich dokonania nie zmienia przy
tym charakteru – według przepisów u.k.s.c. – opłaty należnej od pisma
procesowego. Także w przepisach tej ustawy ustawodawca przewiduje pobieranie
15
opłaty, która jest obliczana jako ułamek innej opłaty (por. art. 19 u.k.s.c.).
Tak obliczona opłata jest dalej opłatą stosunkową (por. również uzasadnienie
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2000 r., III CZP 34/00, OSNC 2001,
nr 1, poz. 4 na tle przepisów u.k.s.c. z 1967 r.). Należy mieć także na względzie
umiejscowienie art. 112 u.k.s.c. w przepisach tej ustawy w grupie przepisów
regulujących całościowo problematykę zwolnienia od kosztów sądowych
odnoszących się więc do każdego zakresu zwolnienia od kosztów sądowych
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CZ 72/11,
nie publ.).
Z tych względów na podstawie art. 390 k.p.c. podjęto uchwałę, jak na
wstępie.