Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt III CSK 429/15
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 stycznia 2016 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Maria Szulc (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak
SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)
Protokolant Katarzyna Bartczak
w sprawie z powództwa Agencji Handlowej G. sp. z o.o. w K.
w upadłości
przeciwko T. sp. z o.o. w K.
o ustalenie,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 21 stycznia 2016 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 17 czerwca 2014 r.,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej
kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
U podstaw sporu leży umowa o zasadach współpracy handlowej, wiążąca od
1 stycznia 2010 r. Agencję Handlową G. Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością
w K. z T. Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w K. i zamieszczony w tej
umowie zapis na sąd polubowny.
AGENCJA w pozwie przeciwko T. wniosła o ustalenie, że zapis na sąd
polubowny zamieszczony w umowie o zasadach współpracy handlowej jest
nieważny lub bezskuteczny albo niewykonalny bądź utracił moc, czyli uogólniając -
nie wiąże stron.
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 22 października 2013 r. oddalił powództwo.
W uzasadnieniu wyjaśnił, że strona powodowa nie miała interesu prawnego
w ustaleniu, że wskazany w pozwie zapis na sąd polubowny nie wiąże stron.
O mocy wiążącej zapisu może bowiem rozstrzygnąć sąd powszechny na zarzut
strony pozwanej w razie wytoczenia powództwa przed nim albo sąd polubowny
badając swoją właściwość w razie skierowania sprawy do niego.
Apelacja strony powodowej także została oddalona. W wyroku z dnia
17 czerwca 2014 r. Sąd Apelacyjny uznał, że zastosowanie art. 189 k.p.c.
w sprawie wyłączał art. 1159 § 1 k.p.c. Stanowi on, że w zakresie uregulowanym
przepisami części piątej k.p.c., dotyczącymi sądu polubownego, sąd powszechny
może podejmować czynności jedynie wtedy, gdy ustawa tak stanowi.
Nieistnienie w części piątej k.p.c. przepisu dopuszczającego orzekanie przez sąd
powszechny co do ustalenia mocy wiążącej zapisu na sąd polubowny,
oznacza w świetle art. 1159 § 1 k.p.c. wykluczenie możliwości wydania przez sąd
powszechny orzeczenia w tym przedmiocie. Niezależnie od tego Sąd Apelacyjny
podzielił pogląd Sądu Okręgowego o braku po stronie powodowej interesu
prawnego w domaganiu się ustalenia, że zapis na sąd polubowny nie wiąże stron.
W skardze kasacyjnej strona powodowa przytoczyła jako podstawy
kasacyjne naruszenie art. 1159 § 1 i art. 2 k.p.c. przez przyjęcie, że art. 1159 § 1
k.p.c. wyłącza zastosowanie art. 189 k.p.c. w odniesieniu do ustalenia o mocy
3
wiążącej zapisu na sąd polubowny, naruszenie art. 189 k.p.c. przez przyjęcie
braku po stronie powodowej interesu prawnego w żądaniu ustalenia o mocy
wiążącej zapisu na sąd polubowny oraz naruszenie art. 328 § 2 w związku z art.
391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie w uzasadnieniu odniesienia się do istotnych
zarzutów apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Według ustalonej linii orzecznictwa, naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez sąd
drugiej instancji może stanowić podstawę kasacyjną tylko wtedy, gdy uzasadnienie
zaskarżonego orzeczenia sądu drugiej instancji jest dotknięte takimi wadami, które
uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (zob. np. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 6 marca 2015 r., III CSK 196/14). Uzasadnienie zaskarżonego
wyroku Sądu Apelacyjnego takich wad niewątpliwie nie wykazuje, dlatego
podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku
z art. 391 §1 k.p.c. jest całkowicie chybiony.
Przepis art. 1159 § 1 k.p.c. był wzorowany na art. 5 ustawy modelowej
UNCITRAL o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r. Przepis ten
ogranicza ingerencję sądu powszechnego w funkcjonowanie sądu polubownego
oraz w tok postępowania przed sądem polubownym w zakresie unormowanym
w art. 1154-1217 k.p.c. do przypadków ustawowo określonych.
Proces o ustalenie wytoczony przez AGENCJĘ nie ingeruje w postępowanie
między stronami w sprawie przed sądem polubownym, ponieważ takie
postępowanie między stronami w sprawie przed sądem polubownym nie toczy się.
Bardziej można by się tu dopatrywać ingerencji w szeroko rozumiane,
obejmujące także etap badania właściwości sądu polubownego funkcjonowanie
tego sądu w sprawie między stronami, której dotyczy sporny zapis.
Lecz rodzi się pytanie, czy ingerencja ta nie znajduje podstawy ustawowej
w samym art. 189 k.p.c. W art. 1159 § 1 k.p.c. wymóg upoważnienia ustawowego
do ingerencji sądu powszechnego nie jest wyraźnie zacieśniony do przepisów
części piątej k.p.c., o których mowa w początkowej części tego artykułu.
Czy zatem wystarczającą podstawą ustawową wymaganą przez art. 1159
nie mógłby być już mający ogólny charakter art. 189 k.p.c.
4
Zarazem jednak, w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, z zestawienia
art. 189 k.p.c. z art. 1165 § 1 k.p.c. i art., 1180 k.p.c. wynika w sposób oczywisty
brak podstaw do uwzględnienia przez sąd powszechny powództwa o ustalenie
w przedmiocie mocy wiążącej zapisu na sąd polubowny. Artykuł 1165 § 1 k.p.c.
stanowi, że w razie wniesienia do sądu powszechnego sprawy dotyczącej sporu
objętego zapisem na sąd polubowny, sąd powszechny odrzuca pozew lub wniosek
o wszczęcie postępowania nieprocesowego, jeżeli pozwany albo uczestnik
postępowania nieprocesowego podniósł zarzut zapisu na sąd polubowny przed
wdaniem się w spór co do istoty sprawy, a art. 1180 k.p.c. przewiduje, że sąd
polubowny może orzekać o swej właściwości, w tym o istnieniu, ważności albo
skuteczności zapisu na sąd polubowny; zarzut braku właściwości sądu
polubownego może być podniesiony nie później niż w odpowiedzi na pozew lub
w innym terminie określonym przez strony; o zarzucie tym sąd polubowny może
orzec w odrębnym postanowieniu. Możliwość rozstrzygnięcia przez sąd
powszechny o mocy wiążącej zapisu na sąd polubowny na zarzut strony pozwanej
w razie wniesienia pozwu do tego sądu, a przez sąd polubowny w związku
z badaniem swojej właściwości w razie skierowania do niego pozwu, przesądza
zgodnie z dominującą wykładnią art. 189 k.p.c. o braku interesu prawnego
w rozumieniu tego przepisu w każdym przypadku żądania ustalenia o mocy
wiążącej zapisu na sąd polubowny przez sąd powszechny.
To prowadzi ostatecznie do wniosku o braku potrzeby i uzasadnionych
podstaw do wywodzenia z art. 1159 § 1 k.p.c. niemożliwości żądania ustalenia
przez sąd powszechny o mocy wiążącej zapisu na sąd polubowny. Objęcie żądania
ustalenia przez sąd powszechny o mocy wiążącej zapisu na sąd polubowny
zakazem ingerencji sądu powszechnego zawartym w art. 1159 § 1 k.p.c. miałoby
sens tylko wtedy, gdyby możliwość takiego żądania znajdowała oparcie w ogólnych
założeniach przewidzianego w art. 189 k.p.c. powództwa o ustalenie. Wobec tego,
że jest inaczej, zakazywanie w art. 1159 § 1 k.p.c. czegoś, co i tak jest niemożliwe,
nie miałoby doniosłości.
W konsekwencji zaskarżony wyrok odpowiada prawu w zakresie, w jakim
w ślad za orzeczeniem Sądu Okręgowego stwierdza brak wymaganego przez art.
5
189 k.p.c. interesu prawnego po stronie powodowej w żądaniu ustalenia, że zapis
na sąd polubowny nie wiąże stron.
Podniesiony także w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 2 k.p.c. jest
wynikiem nieporozumienia. Niezrozumiałe jest zarówno łączenie przez stronę
powodową braku drogi sądowej z podnoszonym przez nią naruszeniem art. 1159
§ 1 k.p.c., jak i samo powoływanie się przez nią na brak drogi sądowej w sprawie,
który to brak powinien skutkować odrzuceniem wniesionego przez nią pozwu
(art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.).
Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c.,
stanowiącego, że skarga kasacyjna podlega oddaleniu, jeżeli nie ma
uzasadnionych podstaw albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego
uzasadnienia odpowiada prawu, orzekł jak w sentencji; podstawę rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego stanowiły przepisy art. 98 w związku
z art. 108 § 1 i art. 39821
k.p.c. oraz § 6 pkt 7 i § 12 ust. 4 rozrządzenia Ministra
Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia
przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego
ustanowionego z urzędu (Dz.U.2013.490) i § 21 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych (Dz.U.2015.1804).
eb