Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt II UK 294/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 lutego 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Zbigniew Hajn
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z wniosku H. W.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
o prawo do emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lutego 2014 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 7 listopada 2012 r.,
1. oddala skargę kasacyjną
2. przyznaje adwokatowi, J. M. - Spółka Adwokacka od Sądu
Apelacyjnego kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) powiększoną o
stawkę podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy
prawnej w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
2
Wyrokiem z dnia 7 listopada 2012 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację H. W. od wyroku Sądu Okręgowego,
Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. z dnia 7 marca 2012 r., oddalającego
jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 25 listopada
2011 r. w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do emerytury. Zakreślając
przedmiot sporu jako spełnianie przesłanki osiągnięcia w dniu 1 stycznia 1999 r.
wymaganego w przepisach dotychczasowych okresu zatrudnienia w szczególnych
warunkach wynoszącego 15 lat (art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998
r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst:
Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej „ustawa o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”), Sąd pierwszej instancji ustalił, że skarżący
pracował w jednym zakładzie pracy – B. Przedsiębiorstwie Instalacji
Przemysłowych B. od 1967 do 1994 r. Po ukończeniu szkoły przyzakładowej
uzyskał wykształcenie w zawodzie montera instalacji sanitarnych. W dniu 15
czerwca 1970 r. rozpoczął staż na stanowisku montera wewnętrznych instalacji
sanitarnych i gazowych. Po zakończeniu stażu powierzano mu stanowiska montera
o specjalizacjach według poszczególnych angaży - wewnętrznych instalacji
sanitarnych i gazowych, centralnego ogrzewania, wodno-kanalizacyjnego, instalacji
przemysłowych, centralnego ogrzewania, wewnętrznych instalacji sanitarnych i
ogrzewczych, wewnętrznych instalacji sanitarnych i ogrzewczych-spawacza,
ogrzewania, wewnętrznych instalacji sanitarnych i ogrzewczych, centralnego
ogrzewania oraz izolacji.
Zeznania świadków stały się podstawą stwierdzenia niezgodności
formalnych angaży z rzeczywistym stanowiskiem pracy skarżącego, który już na
stażu został przydzielony do pracy w kierownictwie budowy kotłów do brygady
izolacyjnej, w której pracował do końca zatrudnienia. Nie wykonywał prac
monterskich przy zakładaniu instalacji sanitarnych, grzewczych, wodno-
kanalizacyjnych, lecz izolację wybudowanych instalacji i rurociągów, przede
wszystkich cieplnych, energetycznych i spalinowych, kotłów oraz kominów. Prace
izolatorskie odbywały się w zależności od położenia danej instalacji, w wykopach
do 1,5 m, na powierzchni albo na wysokości, przy czym każda z nich zajmowała
trzecią część prac na każdej budowie. Pracował również przy budowie kotłów, a
3
także sporadycznie przy montażu kominów (na wysokościach do 40-60 metrów).
Łącznie wszystkie te prace składały się na jego obowiązki wykonywane stale i w
pełnym wymiarze czasu pracy.
Przyporządkowując czynności pracownicze ubezpieczonego opisane w
zeznaniach świadków jako wykonywane na stanowisku montera–izolarza do
wymienionych w załącznikach do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie
wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej „rozporządzenie”) Sąd
pierwszej instancji zauważył, że prace przy montażu instalacji grzewczych są
zaliczane do prac w warunkach szczególnych tylko wówczas, gdy są wykonywane
w głębokich wykopach (wykaz A, dział V, poz. 1 załącznika nr 1 do rozporządzenia i
wykaz A, dział V, poz. 1 pkt 6 załącznika nr 1 do zarządzenia nr 9 Ministra
Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 1 sierpnia 1983 r. w
sprawie wykazu stanowisk pracy w zakładach pracy nadzorowanych przez Ministra
Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, na których są wykonywane
prace w szczególnych warunkach uprawniające do wcześniejszego przejścia na
emeryturę oraz do wzrostu emerytury lub renty, Dz. Urz. MB i PMB nr 3, poz. 6,
dalej „zarządzenie”). Z kolei prace przy montażu na wysokościach zaliczane są do
prac w warunkach szczególnych, jeżeli przebiegają przy montażu urządzeń i
konstrukcji metalowych bądź żelbetonowych i prefabrykatów (wykaz A, dział V, poz.
5 załącznika do rozporządzenia i wykaz A, dział V, poz. 5, załącznika nr 1 do
zarządzenia, pkt 1 - monter urządzeń i konstrukcji metalowych na wysokościach i
pkt 2 - monter konstrukcji żelbetonowych i prefabrykatów na wysokościach). Do
prac w warunkach szczególnych zalicza się budowę i remont chłodni kominowych i
kominów, lecz na stanowiskach montera urządzeń i konstrukcji metalowych (wykaz
A, dział V, poz. 2 załącznika do rozporządzenia i wykaz A, dział V, poz. 2, pkt 1
załącznika do zarządzenia). Skonstatował, że nie wszystkie prace wykonywane
przez ubezpieczonego miały charakter prac w warunkach szczególnych, a prace o
takim charakterze były wykonywane tylko pośród wielu, a zatem nie w pełnym
wymiarze czasu pracy.
Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne ustalenia Sądu pierwszej
instancji, a wobec nich stwierdził, że pracy ubezpieczonego polegającej na
4
izolowaniu rurociągów nie można utożsamiać z pracami przy montażu konstrukcji
metalowych na wysokości, o których mowa w poz. 5, Działu V, wykazu A -
załącznika do rozporządzenia oraz przy budowie i remoncie chłodni kominowych i
kominów, o których mowa w wykazie A, dziale V, poz. 2 załącznika, ponieważ tych
konstrukcji nie montował. Podkreślając niedopuszczalność rozszerzającej wykładni
przepisów rozporządzenia przez kwalifikowanie prac wykonywanych przez
ubezpieczonego w oderwaniu od stanowiskowo-branżowego charakteru
wyodrębnienia prac wykonywanych w szczególnych warunkach, wskazał, że
ubezpieczony był zatrudniony w przedsiębiorstwie budowlanym, a nie w
przedsiębiorstwie sektora energetycznego, a więc wykonywanych przez niego prac
nie zalicza się do działu II wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia.
Stwierdził, że stanowiska określone w dokumentach zatrudnienia ubezpieczonego
nie są wymienione w przepisach resortowych budownictwa i przemysłu materiałów
budowlanych wymieniających stanowiska pracy w zakładach pracy nadzorowanych
przez Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych.
Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji
w całości, zawierająca wniosek o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy
albo o uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,
ewentualnie o uchylenie wyroków sądów obydwu instancji i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, została oparta na podstawie
naruszenia prawa materialnego – art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4 ust. 1 pkt 3
rozporządzenia polegającego na odmowie przyznania prawa do emerytury ze
względu na niespełnienie warunku 15 lat pracy w szczególnych warunkach oraz
art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy w związku z § 1 ust. 2 rozporządzenia w związku z § 1
pkt 1 zarządzenia przez stwierdzenie, że stanowisko montera izolacji nie jest
wymienione w powołanych przepisach resortowych, podczas gdy „monter izolacji
ciepłochłonnych" wymieniony został w pkt 15, poz. 32 w ramach „prac
antykorozyjnych i termoizolacyjnych urządzeń i instalacji technologicznych” w
załączniku do zarządzenia w dziale V „Chemia”.
Skarżący zarzucił błąd w wykładni przepisów dotyczących wykonywania
przez niego konkretnych rodzajów prac w szczególnych warunkach przez ścisłe
5
przyporządkowanie ich jako wykonywanych w budownictwie i przemyśle materiałów
budowlanych. Stwierdził, że z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego wynikało,
iż w różnych okresach, jako pracownik budownictwa przemysłowego, wykonywał
prace izolatorskie na budowach w różnych branżach; w branży chemicznej i
energetycznej. Prace te należało zatem zakwalifikować odpowiednio jako „prace
antykorozyjne i termoizolacyjne urządzeń i instalacji technologicznych” wymienione
w pkt 38 działu IV „Chemia” wykazu A załącznika do rozporządzenia w sprawie
wieku emerytalnego lub jako „prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii
elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń
elektroenergetycznych i cieplnych” zawarte w dziale II „W energetyce” wykazu A
załącznika do powyższego rozporządzenia. Skarżący podniósł, że jakkolwiek
decydujące znaczenie mają przepisy rozporządzenia, to wykonywane przez niego
prace można przyporządkować także pomocniczo, wymienionemu w resortowym
wykazie stanowisk pracy stanowisku „monter izolacji ciepłochłonnych”, gdyż jest to
stanowisko najlepiej odpowiadające faktycznie wykonywanej przez niego pracy.
Stwierdził, że prawidłowa, antydyskryminacyjna, wykładnia wskazanych przepisów
prowadzi do wniosku, że pracę wykonywał w przedsiębiorstwach energetycznych
oraz chemicznych, a także w przedsiębiorstwach innych branż przy instalacjach
energetycznych, a nie ma różnicy w charakterze pracy montera izolacji
ciepłochłonnych, który montuje izolacje na instalacjach zakładów chemicznych jako
pracownik tego przedsiębiorstwa chemicznego i pracy montera izolacji
ciepłochłonnych, wykonującego tę samą pracę, jako pracownik przedsiębiorstwa
budownictwa przemysłowego na zlecenie przedsiębiorstwa chemicznego. Obaj
powinni być traktowani równo, a ich uprawnienia emerytalne nie powinny zależeć
od tego, kim był ich bezpośredni pracodawca.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach stanowi element stanu
faktycznego, którego ustaleniem przez sądy a quo Sąd Najwyższy jest związany
(art. 39813
§ 2 in fine k.p.c.). Skarżący nie przedstawił wymaganego przez
rozporządzenie kwalifikowanego potwierdzenia przez pracodawcę, że jego praca
6
należała do prac objętych wykazem A załącznika do rozporządzenia. Ustalenia
rodzaju wykonywanej przez niego pracy dokonano na podstawie osobowych
środków dowodowych przeciwko osnowie dokumentów (art. 473 § 1 k.p.c.; por.
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1998 r., II UKN 357/98, OSNAPiUS
2000, nr 3, poz. 112, oraz uchwały z dnia 27 maja 1985 r., III UZP 5/85, SP 1985 nr
11, s. 22 i z dnia 10 marca 1984 r., III UZP 6/84 i z dnia 21 września 1984 r.,
III UZP 48/84 – niepublikowane). W niniejszej sprawie, w której zeznania świadków
zaprzeczyły zapisom w dokumentacji pracowniczej obejmującej ok. 30 lat
zatrudnienia skarżącego, Sąd drugiej instancji zyskał tylko potwierdzenie, że
wnioskodawca wykonywał te same prace co pozostali monterzy izolacji, a nie
wykonywał prac stricte monterskich. Jeżeli z akt osobowych pracownika
domagającego się prawa do emerytury na podstawie art. 184 ustawy o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wynika
zatrudnienie na stanowisku wymienionym w wykazie stanowiącym załącznik do
właściwego zarządzenia resortowego, wymagane jest wykazanie, że wykonywał
prace uwzględnione w dziale odpowiadającym branży pracodawcy wymienione w
załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie
wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). W związku z tym istotne są
ustalenia stanowiące podstawę faktyczną wyroku tego Sądu, że praca skarżącego
– jak sam twierdził i co potwierdzili świadkowie, tożsama ze stanowiskiem montera
izolacji – nie była wykonywana w warunkach opisanych w dziale V wykazu A
załącznika do rozporządzenia, wymieniającego prace w budownictwie i przemyśle
materiałów budowlanych.
Zatrudnienie w szczególnych warunkach ocenia się według przepisów
dotychczasowych, do których odsyła art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia
13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002, nr 10, poz. 243) wskazał, że
odesłanie dotyczy rodzajów prac, stanowisk, warunków uprawniających do
wcześniejszej emerytury, o których mowa w § 2 ust. 1 rozporządzenia, stanowiący,
że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych
w rozporządzeniu są okresy, w których praca w warunkach wyszczególnionych w
7
wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia jest wykonywana stale i
w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.
Treść wykazów stanowi odniesienie dla ustalenia wykonywania pracy w
szczególnych warunkach także po wprowadzeniu ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o
zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 56, poz. 498) definicji podmiotów
uprawnień określonych w art. 184 ustawy, jako pracowników zatrudnionych przy
pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości
lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na
bezpieczeństwo własne lub otoczenia.
Tworzenie w drodze wykładni prawa norm ustalających stanowiska pracy w
szczególnych warunkach poza ustalonym wykazem, tylko ze względu na
podobieństwo czynności wykonywanych na stanowiskach pracy niewymienionych
w wykazach, jest niedopuszczalne. Uwzględniając nawet, że dział „Budownictwo”
jest branżą szczególnego rodzaju, gdyż prace budowlane mogą być prowadzone w
obiektach zarządzanych przez inny pion, prace te nie mogą być kwalifikowane jako
prace w innych działach. Właściwa jest jedynie taka interpretacja, którą zresztą
przyjął Sąd drugiej instancji, że wykonywanie pracy w szczególnych warunkach
należy oceniać według wykazów stanowiących załączniki do utrzymanego w mocy
rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w
szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2004 r.,
II UK 337/03, OSNP 2004, nr 22, poz. 392 i z dnia 20 października 2005 r., I UK
41/05, OSNP 2006, nr 19-20, poz. 306). Przyporządkowanie w nim konkretnego
rodzaju pracy do określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako
pracy w szczególnych warunkach. Nie chodzi przy tym o pracę w podmiotach, w
których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów
dotychczasowych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r.,
P 17/03, OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i Dz. U. Nr 144, poz. 1530), lecz o
wyodrębnienie tych prac o charakterze stanowiskowo-branżowym. Oznacza to, że
przynależność pracodawcy do określonej gałęzi przemysłu ma znaczenie istotne i
nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia, wiązać
konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały przypisane w tym
8
akcie prawnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2011 r., III UK
174/10, niepublikowany). Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i
uciążliwości do oddzielnych działów oraz poszczególnych stanowisk w ramach
gałęzi gospodarki nie jest przypadkowe i należy przyjąć, że konkretne stanowisko
narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub
większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest umiejscowione (por.
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09 i I UK 24/09,
niepublikowane oraz z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, niepublikowany). W
określeniu rodzaju pracy uzasadniającej prawo do świadczeń na zasadach
rozporządzenia chodzi wyłącznie o rodzaj pracy określony w § 4-15 rozporządzenia
oraz wykonywanie jej na stanowisku przypisanym do działu przemysłu
umieszczonego w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2012 r., I UK 549/12, niepublikowany oraz z
dnia 14 marca 2013 r., I UK 547/12, OSNP 2014, nr 1, poz. 111).
Propozycja wykładni tych przepisów w sposób odbiegający od ich brzmienia i
systematyki jest próbą zmiany ustaleń faktycznych, zresztą merytorycznie chybioną,
gdyż nie jest trafne stwierdzenie, że ubezpieczony w ramach swoich obowiązków
stale i w pełnym wymiarze czasu pracy był narażony na działanie tych samych
czynników, na które narażeni byli pracownicy zatrudnieni w energetyce lub w
chemii. Dążenie skarżącego do zakwalifikowania jego pracy jako wykonywanej w
szczególnych warunkach, skoncentrowane na dobraniu odpowiedniego przepisu do
oceny charakteru rzeczywiście wykonywanych czynności, nie mogło się powieść.
Sąd drugiej instancji prawidłowo odniósł prace montera izolacji wykonywane przez
ubezpieczonego do rodzaju prac lub stanowisk wymienionych w przepisach, do
których ustawodawca odwołał się w art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd, oceniając wykonywaną przez
skarżącego pracę w odniesieniu do wykazu prac w szczególnych warunkach
wymienionych w dziale V wykazu A – załącznika do rozporządzenia, nie naruszył
wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów. Odmowa zastosowania innych
przepisów rozporządzenia (innych działów wykazu A) nie może być podważona ze
względu na zakres logiczny pojęcia „rodzaj pracy”, którym posłużono się w
rozporządzeniu. Obejmuje on co najmniej jedno, a zwykle wiele stanowisk, na
9
których praca co do rodzaju, wykonywanych czynności oraz charakteru narażenia
na szkodliwe czynniki została opisana w poszczególnych działach. Nie ma relacji
odwrotnej i nie jest możliwe uznanie za pracę w warunkach szczególnych pracy na
jednym stanowisku, podczas której wykonywane są różne czynności
odpowiadające pracom wymienionym w różnych działach (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392 i
z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006, nr 19-20, poz. 306).
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814
k.p.c.).