Pełny tekst orzeczenia

Wyrok z dnia 17 grudnia 2008 r.
I UK 141/08
Nauczyciele urodzeniu po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycz-
nia 1969 r. zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek,
jeżeli w ciągu 10 lat od wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-
ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.
z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) spełnią warunki określone w art. 88 ust. 1 ustawy z
dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr
97, poz. 674 ze zm.), a warunek rozwiązania stosunku pracy spełnią po dniu 31
grudnia 2008 r.
Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,
Beata Gudowska (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 grudnia
2008 r. sprawy z odwołania Anny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-
Oddziałowi w C. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wy-
roku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 listopada 2007 r. [...]
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w
Katowicach do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania
kasacyjnego.
U z a s a d n i e n i e
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie wyro-
kiem z dnia 23 kwietnia 2007 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-
Oddziału w C. z dnia 7 lutego 2007 r. i przyznał Annie B. prawo do emerytury nau-
czycielskiej od dnia 19 stycznia 2007 r. Uwzględnił w stażu ubezpieczenia sporny
okres pracy ubezpieczonej w gospodarstwie rolnym dziadków i ustalił, że ubezpie-
czona udowodniła 27 lat, 4 miesiące i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych,
w tym 22 lata, 1 miesiąc i 13 dni pracy nauczycielskiej. Stwierdził także, że pozosta-
2
wanie ubezpieczonej w stosunku pracy do czasu ustalenia uprawnień emerytalnych
nie może być negatywną przesłanką prawa do emerytury.
Apelację organu rentowego, w której zarzucono błędną ocenę zeznań świad-
ków oraz pomięcie warunku przyznania prawa do emerytury, jakim jest rozwiązanie
stosunku pracy na wniosek nauczyciela, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Katowicach uwzględnił w wyroku z dnia 28 listopada 2007 r. w ten
tylko sposób, że zmienił zaskarżony wyrok przez przyznanie ubezpieczonej prawa do
emerytury od dnia 1 września 2007 r. Zauważył, że w chwili zamknięcia rozprawy nie
obowiązywał już warunek rozwiązania stosunku pracy, gdyż w dniu 1 września 2007
r. weszła w życie nowelizacja Karty Nauczyciela, zmieniająca stosowany w sprawie
art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela.
Skarga kasacyjna organu rentowego, zawierająca wniosek o uchylenie wyroku
Sądu drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania
ubezpieczonej, została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 88
ust. 1 w związku z ust. 2a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jed-
nolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym po
dniu 1 września 2007 r. Skarżący, nie kwestionując już ustaleń dotyczących stażu
ubezpieczenia wnioskodawczyni, wskazał na fakt nierozwiązania przez nią stosunku
pracy, z którego wywodził niewypełnienie wszystkich przesłanek wymaganych do
ustalenia prawa do emerytury nauczycielskiej. Polemizując z poglądem prawnym
Sądu Apelacyjnego, wskazał, że zmiana art. 88 Karty Nauczyciela, wprowadzona od
dnia 31 sierpnia 2007 r., nie polegała na dodaniu do tego artykułu ustępu 2a, lecz na
ustaleniu innego jego brzmienia. W brzmieniu obowiązującym do dnia 31 sierpnia
2007 r. art. 88 ust. 2a Karty stanowił, że nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia
1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do emerytury, o której
mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu dziesięciu lat od dnia wejścia w życie
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli nie
przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie
środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za po-
średnictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu państwa. Po
zmianie art. 88 ust. 2a otrzymał brzmienie, zgodnie z którym nauczyciele urodzeni po
dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do przej-
ścia na emeryturę bez względu na wiek, gdy spełnili warunki do uzyskania emerytury
określone w ust. 1, w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emerytu-
3
rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z wyjątkiem warunku rozwią-
zania stosunku pracy, przy czym art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela pozostał w takim
samym brzmieniu jak poprzednio. Stosownie zaś do art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela,
nauczyciele mający 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w
szczególnym charakterze, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy -
przejść na emeryturę. Wykładnia tych przepisów wskazuje - zdaniem organu rento-
wego - że nauczyciele urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. mogli skorzystać z prawa do
wcześniejszej emerytury, jeżeli legitymowali się 30-letnim okresem zatrudnienia, 20-
letnim okresem pracy w szczególnym charakterze oraz rozwiązali stosunek pracy.
Porównanie art. 88 ust. 2a - w nowym brzmieniu - z art. 88 ust. 1 prowadzi do
wniosku, że frazę: „z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy" należy odnieść
do czasu, w jakim mają być spełnione warunki do uzyskania emerytury, wymienione
w ust. 1, nie zaś do samego katalogu tych warunków, co powoduje, że w stanie praw-
nym obowiązującym od dnia 31 sierpnia 2007 r., nauczyciele urodzeni po dniu 31
grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., mogą przejść na emeryturę bez
względu na wiek, jeżeli spełnią wszystkie warunki wymienione w art. 88 ust. 1 Karty
Nauczyciela, tzn. posiadają 30 - letni ogólny staż pracy, w tym 20 lat pracy w szcze-
gólnym charakterze oraz rozwiążą stosunek pracy na swój wniosek, przy czym oby-
dwa warunki stażowe muszą zostać spełnione do dnia 31 grudnia 2007 r., natomiast
warunek rozwiązania stosunku pracy może zostać spełniony również po dniu 31
grudnia 2007 r. Taka wykładnia - jak twierdził skarżący - jest również uzasadniona
równym potraktowaniem nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. i przed
dniem 1 stycznia 1949 r., których nie dotyczy zmiana prawa, i którzy w celu uzyska-
nia prawa do emerytury nauczycielskiej bezspornie muszą spełnić warunek rozwią-
zania stosunku pracy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przepis art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity
tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) tworzy pełną i wyczerpującą regulację
warunków przejścia na emeryturę nauczycieli bez względu na wiek, po wykazaniu
30-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym
charakterze, lub 25-letniego okresu zatrudnienia, w którym co najmniej 20 lat przypa-
da na pracę w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym. W art. 88 ust. 1
4
in fine postanowiono, że nauczyciel po spełnieniu tych warunków może przejść na
emeryturę po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy. Ugruntowany jest po-
gląd, że jest to dodatkowe wymaganie powstania prawa do emerytury nauczycielskiej
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99,
OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 46, z dnia 30 sierpnia 2001 r., II UKN 525/00, OSNP
2003 nr 12, poz. 298, z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16,
poz. 390, z dnia 13 czerwca 2007 r., II UK 232/06, niepublikowany, z dnia 19 wrze-
śnia 2007 r., III UK 43/07, niepublikowany, z dnia 17 kwietnia 2008 r., II UK 194/07,
niepublikowany, z dnia 25 kwietnia 2008 r., I UK 267/07, niepublikowany).
W brzmieniu obowiązującym przed dniem 31 sierpnia 2007 r., a po dniu 1
stycznia 1999 r., nadanym przez art. 150 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-
turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118),
zgodnie z zasadami nowego systemu emerytalnego, art. 88 Karty uzupełniony został
o dodatkową regulację ust. 2a, obejmującą nauczycieli urodzonych po dniu 31 grud-
nia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którym zagwarantowano prawo do
emerytury, o której mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu ośmiu lat od dnia
wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-
nych pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego. W trak-
cie kolejnych nowelizacji okres zachowania uprawnień był przedłużany, ostatnio do
dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 r. (ustawa z dnia 7 września 2007 r. o zmianie
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektó-
rych innych ustaw, Dz.U. Nr 191, poz.1369).
W ówczesnym stanie prawnym nie budziło wątpliwości istnienie jednolitych re-
guł przechodzenia na emeryturę nauczycieli urodzonych przed dniem 1 stycznia
1949 r. i po tej dacie; wszyscy przechodzili na emeryturę, „o której mowa w ust. 1”.
Po zmianie od dnia 31 sierpnia 2007 r. treści art. 88 ust. 2a Karty ustawą z dnia z
dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 158, poz.
1103) nauczyciele urodzeniu po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia
1969 r. zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli
spełnili warunki do emerytury, określone w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania
stosunku pracy oraz nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli
wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu
emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody
budżetu państwa. Ta zmieniona konstrukcja przepisu, w której nie ma odwołania do
5
„emerytury, o której mowa w ust. 1”, lecz nawiązuje się do „warunków do emerytury,
określonych w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy”, może rodzić
istotną wątpliwość co do tego, czy ustawodawca całkowicie odstąpił od warunku roz-
wiązania przez tę grupę nauczycieli stosunku pracy, czy też mogą oni przejść na
emeryturę po spełnieniu tego warunku, lecz bez czasowego ograniczenia jego wy-
pełnienia przed dniem 31 grudnia 2008 r., jeżeli pozostałe warunki przewidziane w
art. 88 ust. 1 Karty wypełnią przed tą datą.
Przyjęcie stanowiska o rezygnacji z warunku rozwiązania stosunku pracy
znajduje pewne uzasadnienie w ogólnej tendencji prawodawcy do likwidacji wyma-
gania rozwiązania stosunku pracy w odniesieniu do osób uprawnionych do emerytur
wcześniejszych (por. uchylenie z dniem 16 września 2005 r. art. 46 ust. 1 pkt 3, art.
49 i art. 50 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ustawę z dnia 27 lipca 2005 r., Dz.U. Nr
167, poz. 1397). Rozwiązanie stosunku pracy jest wymagane tylko z punktu widzenia
art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-
nych, stanowiącym o zawieszeniu prawa do emerytury bez względu na wysokość
przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez
uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał
je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w decyzji or-
ganu rentowego.
Przyjmując to stanowisko, należałoby stwierdzić, że warunek rozwiązania sto-
sunku pracy przez nauczycieli „młodszych” nie musi być w ogóle spełniony, a od
rozwiązania stosunku pracy zależy tylko wypłata emerytury. Przeciwko tej koncepcji
przemawia jednak pozostawienie w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który jest prze-
pisem odrębnym w rozumieniu art. 47 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-
rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.
Nr 39, poz. 353 ze zm.), warunku rozwiązania stosunku pracy. Zachowanie tego wa-
runku wobec nauczycieli wywołuje problem podmiotowego zakresu jego obowiązy-
wania, sprowadzający istotę występującego w sprawie zagadnienia prawnego do
określenia wzajemnego stosunku art. 88 ust. 1 i art. 88 ust. 2a ustawy - Karta Nau-
czyciela w obecnym brzemieniu. Rozwiązując ten problem, należy odpowiedzieć na
pytanie, czy każdy z tych przepisów zyskał autonomiczną odrębność i stał się nieza-
leżną od drugiego regulacją - art. 88 ust. 1 warunków emerytalnych nauczycieli uro-
dzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., a art. 88 ust. 2a - nauczycieli urodzonych po
6
dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., czy też w art. 88 Karty wa-
runki emerytalne nauczycieli są usystematyzowane w ten sposób, że wszyscy
uprawnieni do emerytury bez względu na wiek nie mogą nabyć prawa do emerytury
bez rozwiązania stosunku pracy.
Za zachowaniem emerytalnego warunku rozwiązania stosunku pracy wzglę-
dem wszystkich nauczycieli, o których mowa w art. 88 Karty Nauczyciela, a jedynie
odroczenia jego spełnienia przez nauczycieli, dla których możliwość przejścia na
emeryturę bez osiągnięcia wieku emerytalnego wygasa z dniem 31 grudnia 2008 r.,
przemawiają mocne argumenty. Założenie możliwości uzyskania przez nauczyciela
statusu emeryta z mocy samego prawa z chwilą spełnienia warunku dotyczącego
okresu zatrudnienia i pozostania w stosunku pracy nie jest uzasadnione, gdyż art. 88
Karty Nauczyciela zakłada pewną procedurę przechodzenia na emeryturę; nauczy-
ciel nie staje się emerytem z mocy samego prawa, lecz na skutek własnego działa-
nia, przez wyrażenie woli przejścia emeryturę przez wniesienie wniosku do właści-
wego organu oraz przez rozwiązanie stosunku pracy. Sformułowanie przesłanek
przejścia na emeryturę w art. 88 ust. 1 wyraża tę zasadę wystarczająco jasno; chodzi
o określenie, że nauczyciele, jeżeli mają wymagany okres zatrudnienia, to „mogą -
po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę”. Z takiego
określenia nie wynika możliwość uzyskania prawa do emerytury z tytułu wypełnienia
wyłącznie warunku stażu.
Argumenty przemawiające za zachowaniem, przy przełożeniu tylko na czas po
dniu 1 stycznia 2009 r., warunku rozwiązania stosunku pracy przez nauczycieli
„młodszych”, zawarte zostały expressis verbis w uzasadnieniu projektu ustawy o
zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (druk Nr 1929 z dnia 4 lipca 2007 r.). Wynika z
niego, że zmiana art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela wiązała się z koniecznością pilne-
go zapobieżenia masowemu składaniu wypowiedzeń przez nauczycieli urodzonych
po 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którzy warunki stażowe speł-
nią do końca roku. W intencji projektodawcy zaproponowana zmiana Karty Nauczy-
ciela miała na celu umożliwienie nauczycielom, którzy spełnią warunki dla przejścia
na wcześniejszą emeryturę jej uzyskanie, niezależnie od terminu złożenia wniosku o
rozwiązanie stosunku pracy. Oznacza to, że nauczyciel urodzony po dniu 31 grudnia
1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., chcący przejść na wcześniejszą emerytu-
rę, musi do dnia 31 grudnia 2007 r. spełnić warunki dotyczące stażu, tj. posiadania
trzydziestoletniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szcze-
7
gólnym charakterze, a nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz za-
kładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - 25-letniego okresu zatrudnienia, w
tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjal-
nym, natomiast nie będzie musiał spełnić warunku rozwiązania stosunku pracy do
dnia 31 grudnia 2007 r.
Wykładni art. 88 ust. 2a Karty, także w brzmieniu nadanym po dniu 31 sierpnia
2007 r., nie można więc dokonać w oderwaniu od art. 88 ust.1 i interpretować w spo-
sób prowadzący do zróżnicowania zasad przechodzenia na emeryturę nauczycieli
wyłącznie według kryterium daty urodzenia dlatego, że wykładnia systemowa i celo-
wościowa prowadzą do nie budzącego wątpliwości wniosku o autonomicznym, peł-
nym i wyczerpującym określeniu warunków emerytalnych wszystkich nauczycieli, bez
względu na przedział wiekowy. W konsekwencji nauczyciele urodzeni po dniu 31
grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. zachowują prawo do przejścia na
emeryturę bez względu na wiek, jeżeli w ciągu 10 lat od wejścia w życie ustawy z
dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-
nych spełnią warunki określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, a warunek roz-
wiązania stosunku pracy po dniu 31 grudnia 2008 r.
Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę
Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815
§ 1 k.p.c.).
========================================