Pełny tekst orzeczenia

Sygn. akt II PK 86/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 grudnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)
SSA Magdalena Kostro-Wesołowska
SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa K. O.
przeciwko Aresztowi Śledczemu w Z.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 grudnia 2013 r.,
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Z.
z dnia 28 grudnia 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 17 października 2012 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z powództwa K. O. przeciwko Aresztowi
Śledczemu o zapłatę zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 33.153,12 zł
z ustawowymi odsetkami od dnia 28 września 2011 r. do dnia zapłaty (pkt I); w
2
pozostałym zakresie żądania odsetkowego powództwo oddalił (pkt II); zasądził od
pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt
III).
Sąd Rejonowy ustalił, że powód jest funkcjonariuszem Służby Więziennej,
zatrudnionym od 10 maja 2007 r. w Areszcie Śledczym w Z. W dniu 27 czerwca
2009 r. powód wraz z małżonką zawarli umowę przedwstępną kupna mieszkania w
o powierzchni 50,90 m2
. W celu sfinansowania kupna tego mieszkania 23 lipca
2009 r. zawarli oni z Bankiem PKO S.A. umowę preferencyjnego kredytu
mieszkaniowego na kwotę 130.000 zł. W dniu 17 sierpnia 2009 r. nabyli w formie
aktu notarialnego prawo własności tego lokalu mieszkalnego za kwotę 135.000 zł.
Wydanie nieruchomości nastąpiło tego samego dnia. 27 sierpnia 2009 r. powód
skierował do dyrektora pozwanego Aresztu Śledczego wniosek w sprawie
przyznania pomocy finansowej przysługującej funkcjonariuszom Służby Więziennej
na uzyskanie mieszkania z przeznaczeniem na zakup mieszkania, w którym
zamieszkał 17 sierpnia 2009 r. Postanowieniem z dnia 30 marca 2011 r. dyrektor
okręgowy Służby Więziennej w P., na skutek zażalenia powoda na bezczynność
dyrektora Aresztu Śledczego w Z. – uznając zasadność zażalenia powoda na
niezałatwienie sprawy w terminie – nakazał wydanie decyzji w sprawie do dnia 8
kwietnia 2011 r. oraz zarządził wyjaśnienie przyczyn niezałatwienia sprawy w
terminie. Decyzją z dnia 7 kwietnia 2011 r. dyrektor Aresztu Śledczego w Z.
odmówił powodowi przyznania pomocy finansowej na uzyskanie lokalu
mieszkalnego. Na skutek skarg powoda na powyższą decyzję, postanowieniem z
dnia 6 września 2011 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. oraz
postanowieniem z dnia 13 grudnia 2011 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego
uznano, że sprawa w przedmiocie pomocy finansowej na uzyskanie lokalu
mieszkalnego podlega kognicji sądów powszechnych. Sąd Rejonowy ustalił, że
wysokość ewentualnie należnej powodowi pomocy finansowej na zakup
przedmiotowego lokalu mieszkalnego wynosi 33.153,12 zł oraz stwierdził, że
powód wprawdzie miał w dacie składania wniosku o pomoc finansową tytuł
określony w art. 184 ust. 1 pkt 2 ustawy o Służbie Więziennej (był
współwłaścicielem lokalu mieszkalnego w Z. przy ul. M.), jednakże nie była to
okoliczność wyłączająca prawo do przyznania powodowi pomocy mieszkaniowej,
3
lecz przeciwnie – była to okoliczność uzasadniająca przyznanie tej pomocy. Powód
znajduje się w szczególnej sytuacji – jego wniosek o przyznanie pomocy finansowej
dotyczy nabycia prawa do tego właśnie konkretnego lokalu mieszkalnego. Złożenie
wniosku pozostaje w związku czasowym i przyczynowym z zakupem tego
mieszkania, będącym realizacją prawa podmiotowego funkcjonariusza. Zdaniem
Sądu Rejonowego nie można prawa do udzielenia funkcjonariuszowi pomocy
finansowej wywodzić wyłącznie i wprost z relacji miedzy datą nabycia przez
funkcjonariusza domu (lokalu) mieszkalnego a datą złożenia wniosku o pomoc
finansową, bez analizy okoliczności kształtujących tą relacje i to w odniesieniu do
realizacji uprawnienia do mieszkania. Zdaniem Sądu Rejonowego wyłączenie z art.
187 pkt 2 ustawy o Służbie Więziennej co do zasady nie odnosi się do posiadania
tytułu do mieszkania, na nabycie którego wnioskowana jest pomoc finansowa, a
nabycie którego stanowi realizację prawa podmiotowego funkcjonariusza.
Wyrok Sądu Rejonowego strona pozwana zaskarżyła apelacją w zakresie
jego pkt I i III. Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych: zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w pkt I i III
w ten sposób, że oddalił powództwo (pkt I) oraz zasądził od powoda na rzecz
strony pozwanej kwotę 2.700 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego za obie
instancje (pkt II).
Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd Rejonowy dokonał nieprawidłowej oceny
stanu faktycznego i błędnej wykładni art. 187 pkt 2 ustawy o Służbie Więziennej
stwierdzając, że powód wniosek o udzielenie pomocy finansowej na uzyskanie
mieszkania złożył w dniu 27 sierpnia 2009 r., tj. w dacie obowiązywania ustawy z
dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (Dz. U. z 2002 r. Nr 207, poz. 1761
ze zm.; dalej jako: „poprzednia ustawa o Służbie Więziennej”). Jednakże z uwagi
na treść przepisu art. 268 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie
Więziennej w sprawie mają zastosowanie przepisy obecnie obowiązującej ustawy
o Służbie Więziennej z 2010 r.
W ocenie Sądu drugiej instancji decydujące znaczenie dla oceny, czy zostały
zaspokojone potrzeby mieszkaniowe funkcjonariusza służby więziennej ma data
złożenia wniosku o udzielenie pomocy finansowej. Powód taki wniosek złożył w
dniu 27 sierpnia 2009 r. W tej dacie powód miał już zaspokojone potrzeby
4
mieszkaniowe w Z., gdzie pełnił służbę, gdyż w dniu 17 sierpnia 2009 r. wraz z
małżonką nabył lokal mieszkalny o powierzchni 50,90 m2
dwupokojowy, położony w
Z. przy ulicy M. Przy zawieraniu notarialnej umowy sprzedaży powód z małżonką
oświadczyli, że wydanie im przedmiotowego lokalu nastąpiło przed zawarciem tej
umowy. We wniosku skierowanym przez powoda do pozwanego z dnia 27 sierpnia
2009 r. o przyznanie pomocy finansowej na uzyskanie mieszkania powód podał, że
w kupionym lokalu mieszkalnym zamieszkuje od dnia 17 sierpnia 2009 r. (od dnia
nabycia lokalu mieszkalnego). Według Sądu Okręgowego, jeżeli powód w dniu
złożenia wniosku o przyznanie pomocy finansowej na uzyskanie mieszkania
posiadał lokal mieszkalny w Z., który zaspakajał jego potrzeby mieszkaniowe w
zakresie określonym ustawą o Służbie Więziennej, to przyznanie przedmiotowej
pomocy wyklucza regulacja określona w art. 187 pkt 2 ustawy o Służbie
Więziennej. Świadczenie w postaci pomocy finansowej przysługuje bowiem nie w
związku z uzyskaniem lokalu mieszkalnego, ale na jego uzyskanie czyli w celu
uzyskania mieszkania umożliwiającego funkcjonariuszowi zamieszkanie w miejscu
pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej. Przyjęcie innej interpretacji
przepisów o pomocy finansowej dla funkcjonariusza służby więziennej musiałoby
prowadzić do uznania, że świadczenie to przysługuje każdemu funkcjonariuszowi w
każdym czasie i niezależnie od tego, jakie aktualnie posiada warunki
mieszkaniowe. Sąd Okręgowy wskazał, że takie stanowisko zajął Naczelny Sąd
Administracyjny w uchwale z dnia 29 kwietnia 2009 r. (I OPS 7/08, Lex nr 533791),
konstatując, że pomoc finansowa nie przysługuje funkcjonariuszowi, który składając
wniosek posiada (mieszka, zajmuje) taki lokal lub dom, który zaspakaja jego
potrzeby mieszkaniowe w zakresie przewidzianym ustawą o Służbie Więziennej.
Dokonując subsumpcji § 5 ust. 3 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z
dnia 24 czerwca 2003 r. w sprawie pomocy finansowej przysługującej
funkcjonariuszowi Służby Więziennej na uzyskanie lokalu mieszkalnego (Dz. U. Nr
132, poz. 1235), które obowiązywało w dacie złożenia przez powoda wniosku o
taką pomoc finansową i stwierdzało, iż do wniosku dołącza się dokumenty
potwierdzające fakt ubiegania się przez funkcjonariusza o lokal mieszkalny, a w
szczególności umowę kupna lokalu sporządzoną w formie aktu notarialnego lub
umowę przedwstępną - Sąd drugiej instancji uznał, że przepis powyższego
5
rozporządzenia należy interpretować łącznie z treścią art. 187 pkt 2 ustawy o
Służbie Więziennej. Samo nabycie lokalu mieszkalnego nie przesądza
automatycznie o tym, że funkcjonariusz, który notarialnie kupił lokal, ma
zaspokojone potrzeby mieszkaniowe i faktycznie już posiada (mieszka) w tym
lokalu. Nabycie domu (lokalu) przed datą zgłoszenia wniosku o pomoc finansową
automatycznie nie wyklucza uprawnień do tej pomocy. Potrzeby mieszkaniowe
funkcjonariusza nie będą zaspokojone na przykład w sytuacji nabycia domu w
budowie w stanie surowym, czy wymagającego koniecznego remontu, by móc w
nim zamieszkać. W przedmiotowej sprawie powodowi został wydany nabyty przez
niego lokal mieszkalny w dniu 17 sierpnia 2009 r., lokal ten nadawał się do
zamieszkania i zaspokajał potrzeby mieszkaniowe powoda od 17 sierpnia 2009 r.
W związku z tym stosownie do przepisu art. 187 pkt 2 ustawy z Służbie Więziennej,
powodowi nie przysługuje prawo do pomocy finansowej na uzyskanie lokalu
mieszkalnego.
Powyższy wyrok Sądu Okręgowego (w całości) powód zaskarżył skargą
kasacyjną. Skargę oparto na obydwu podstawach kasacyjnych określonych w art.
3983
§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach pierwszej podstawy (art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c.)
zarzucono naruszenie:
a) art. 187 pkt 2 ustawy o Służbie Więziennej przez jego zastosowanie
zamiast art. 90 poprzedniej ustawy o Służbie Więziennej i aktu wykonawczego
wydanego do tej ustawy, w sytuacji, gdy ustawa o Służbie Więziennej z 2010 r. nie
obowiązywała w czasie powstania cywilnego roszczenia powoda (w 2009 r.), z
jednoczesnym niedopuszczalnym uznaniem, że przepis ten ma być podstawą i
przedmiotem łącznej interpretacji z aktem wykonawczym (rozporządzeniem,
wskazanym w kolejnym zarzucie niniejszej skargi) wydanym na podstawie
poprzedniej ustawy o Służbie Więziennej, tj. aktem wykonawczym, który utracił moc
wraz z uchyleniem ustawy z 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej na podstawie
art. 273 i art. 272 ustawy o Służbie Więziennej z 2010 r. i to w sytuacji, gdy wniosek
z winy pozwanego został rozpoznany na gruncie nowej ustawy (zwlekanie przez
niemal 2 lata z jego rozpoznaniem), gdy do wniosku przedłożony został akt
notarialny zgodnie z żądaniem pozwanego w tym zakresie (żądaniem, zgodnym z
poprzednim stanem prawnym);
6
b) niezastosowanie § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z
dnia 24 czerwca 2003 r. w sprawie pomocy finansowej przysługującej
funkcjonariuszom Służby Więziennej na uzyskanie lokalu mieszkalnego - w
sytuacji, gdy przepis ten - w chwili powstania roszczenia powoda stanowił, że do
wniosku o pomoc funkcjonariusz dołącza umowę kupna lokalu mieszkalnego oraz
jednoczesne przyjęcie, że pomoc nie należy się powodowi, ponieważ nabył lokal
przed złożeniem wniosku o przyznanie pomocy finansowej, podczas gdy
poprzednia ustawa o Służbie Więziennej oraz rozporządzenie z 2003 r. wskazywały
(wobec możności przedłożenia aktu notarialnego, potwierdzającego posiadanie
lokalu), że momentem i przesłanką oceny tego, czy funkcjonariuszowi należy się
pomoc finansowa (gdy sam nabywał on lokal) jest to, czy miał on zaspokojone
potrzeby mieszkaniowe właśnie w chwili zakupu lokalu;
c) niewłaściwe zastosowanie art. 268 ust. 2 ustawy o Służbie Więziennej
przez przyjęcie, że przepisy tej ustawy stosuje się do spraw wszczętych i
niezakończonych ostateczną decyzją do dnia jej wejścia w życie w sytuacji, gdy w
sprawie pomocy finansowej na uzyskanie lokalu nie wydaje się decyzji
administracyjnych, co wynika z treści art. 218, art. 219 i art. 220 ustawy o Służbie
Więziennej, a roszczenie funkcjonariusza z uwagi na swój charakter natury cywilno-
prawnej nie ma natury administracyjnej i nie może być dochodzone na drodze
administracyjnej.
W ramach podstawy procesowej (art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono
naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez niewłaściwe sporządzenie uzasadnienia
zaskarżonego wyroku w zakresie wyjaśnienia jego podstaw prawnych, który to
element uzasadnienia skrótowo zastąpiono odwołaniem się do orzeczenia NSA bez
zaprezentowania i uzasadnienia własnego poglądu Sądu Okręgowego co do
zastosowania przepisów prawa materialnego, tym bardziej, że orzecznictwo NSA i
WSA jest rozbieżne, a pomimo to wskazuje ono, że funkcjonariuszowi należy się
pomoc finansowa także wtedy, gdy dokonał on zakupu lokalu, finansując jego
nabycie z kredytu, co miało miejsce w przypadku powoda i co nie było sporne w
sprawie.
Skarżący wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie co do
istoty sprawy przez zasądzenie na rzecz powoda kwoty 33.153,12 zł wraz z
7
ustawowymi odsetkami liczonymi od 28 września 2011 r. do dnia zapłaty, wraz z
kosztami zastępstwa procesowego za całość dotychczasowego postępowania, w
tym za postępowanie kasacyjne; ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku
Sądu drugiej instancji w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona przeciwna wniosła o oddalenie
skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów
zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.
Nie kontestuje ona tej części wiążących Sąd Najwyższy, stosownie do art.
39813
§ 2 k.p.c., ustaleń stanu faktycznego, z których wynika, że powód w dniu 17
sierpnia 2009 r. wraz z małżonką nabył dwupokojowy lokal mieszkalny o
powierzchni 50,90 m2
, położony w Z. przy ulicy M. Lokal ten został wydany
nabywcom jeszcze przed zawarciem umowy, a w którym zamieszkali od dnia
zawarcia tej umowy notarialnej. Wniosek o przyznanie pomocy finansowej na
uzyskanie mieszkania skierowany został przez powoda do pozwanego w dniu 27
sierpnia 2009 r. Decyzją z dnia 7 kwietnia 2011 r. dyrektor Aresztu Śledczego w Z.
odmówił powodowi przyznania pomocy finansowej na uzyskanie lokalu
mieszkalnego.
W uchwale z dnia 13 sierpnia 2013 r., sygnatura akt III PZP 4/13 (LEX nr
1360419) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że funkcjonariusz Służby Więziennej
może skutecznie dochodzić przed sądem pracy zasądzenia od Skarbu Państwa -
właściwego Zakładu Karnego odpowiedniej kwoty tytułem pomocy finansowej na
zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, jeżeli mimo spełnienia ustawowych
przesłanek jej uzyskania i złożenia stosownego wniosku nie została mu ona
niezwłocznie wypłacona (art. 184 ust. 1 i art. 220 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o
Służbie Więziennej, Dz. U. Nr 79, poz. 523 ze zm. i art. 455 k.c.). W końcowym
akapicie uzasadnienia tej uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, iż pomimo, że
zakłady karne są jednostkami organizacyjnymi Służby Więziennej, a ich dyrektorzy
8
posiadają niektóre uprawnienia charakterystyczne dla reprezentantów
pracodawców nie można przyjąć, że zakład karny jest pracodawcą w rozumieniu
art. 3 k.p. Przede wszystkim funkcjonariusz wykonuje swoje obowiązki w oparciu o
służbowy stosunek zatrudnienia o charakterze administracyjnoprawnym. Nie jest
więc pracownikiem. Zakłady karne, pomimo wyodrębnienia organizacyjnego nie
mają samodzielności finansowej. Dyrektor Generalny ma także wiele uprawnień
związanych ze stosunkiem służbowym funkcjonariuszy, które wynikają np. z art. 10
i 11, czy 69 ustawy. Dyrektor zakładu karnego nie ma więc pełnej samodzielności w
zakresie kształtowania stosunku służbowego funkcjonariuszy. Na tej podstawie
należało uznać, że zdolność sądowa przysługuje, zgodnie z art. 67 § 2 k.p.c.,
Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez organ jednostki organizacyjnej, z
której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki
nadrzędnej.
Podzielając te konstatacje – należy wskazać, że powód prawidłowo
skierował pozew przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w Z.,
natomiast Sądy pierwszej i drugiej instancji niewłaściwie określiły stronę pozwaną,
co nie zostało objęte zarzutami skargi kasacyjnej, a wymagać będzie rozważenia
zdolności sądowej wymienionego w zaskarżonym wyroku pozwanego i adekwatnej
korekty w trakcie ponownego rozpoznania sprawy.
Słusznie natomiast Sąd drugiej instancji konstatuje, że wniosek o udzielenie
pomocy finansowej na uzyskanie mieszkania powód złożył w dacie obowiązywania
ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (Dz. U. z 2002 r. Nr 207,
poz.1761 ze zm.; dalej jako: „poprzednia ustawa o Służbie Więziennej”). Jednakże
z uwagi na treść przepisu art. 268 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie
Więziennej – w sprawie mają zastosowanie przepisy obecnie obowiązującej ustawy
o Służbie Więziennej.
Zgodnie z art. 170 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie
Więziennej (Dz. U. Nr 79, poz. 523 ze zm.; dalej jako: „ustawa o Służbie
Więziennej”) funkcjonariuszowi służby więziennej w służbie stałej przysługuje
prawo do lokalu mieszkalnego w miejscowości, w której stale pełni służbę, lub w
miejscowości pobliskiej. Na podstawie art. 171 tej ustawy prawo do lokalu
mieszkalnego realizuje się przez: przydział lokalu (pkt 1); przyznanie pomocy
9
finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego, zwanej dalej „pomocą finansową”
(pkt 2). Stosownie do art. 184 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej funkcjonariuszowi
w służbie stałej, który spełnia warunki do przydziału lokalu mieszkalnego, a który
lokalu tego nie otrzymał na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale,
przysługuje pomoc finansowa na uzyskanie lokalu mieszkalnego w spółdzielni
mieszkaniowej albo domu jednorodzinnego lub lokalu mieszkalnego stanowiącego
odrębną nieruchomość, położonych w miejscowości pełnienia służby lub
miejscowości pobliskiej. W myśl art. 187 - lokalu mieszkalnego na podstawie
decyzji administracyjnej nie przydziela się funkcjonariuszowi: w razie otrzymania
pomocy finansowej, o której mowa w art. 184 ust. 1 (pkt 1); posiadającemu w
miejscowości, w której pełni służbę, lub w miejscowości pobliskiej lokal mieszkalny
w spółdzielni mieszkaniowej albo dom jednorodzinny lub dom mieszkalno-
pensjonatowy albo lokal mieszkalny stanowiący odrębną nieruchomość,
odpowiadający co najmniej przysługującej mu powierzchni mieszkalnej (pkt 2);
którego małżonek posiada lokal mieszkalny lub dom określony w pkt 2 (pkt 3); w
razie zbycia przez niego lub jego małżonka lokalu mieszkalnego lub domu, o
którym mowa w pkt 2 (pkt 4).
Podstawowe znaczenie ma więc art. 184 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej.
W ocenie Sądu Najwyższego - pomoc finansowa, o której mowa w tym przepisie,
jest uprawnieniem, którego celem jest zamieszkiwanie funkcjonariusza w stałej
służbie więziennej w miejscowości pełnienia służby lub miejscowości pobliskiej.
Wiąże się to z dyspozycyjnością takiego funkcjonariusza. Wykładnia tego przepisu
powinna uwzględniać także związek funkcjonalny i temporalny daty nabycia
mieszkania i złożenia wniosku o przyznanie pomocy finansowej. Świadczenie to ma
charakter szczególny, przysługuje bowiem w celu uzyskania mieszkania
umożliwiającego funkcjonariuszowi zamieszkiwanie w miejscowości pełnienia
służby lub w miejscowości pobliskiej. Realizacja tego uprawnienia zależy przede
wszystkim od tego, czy funkcjonariusz występujący o pomoc ma zaspokojone
potrzeby mieszkaniowe w miejscu pełnia służby. Wobec tego decydująca dla
realizacji spornego uprawnienia nie jest data nabycia lokalu, czy też data złożenia
wniosku o udzielenie pomocy, ale dążenie do zmiany sytuacji mieszkaniowej
funkcjonariusza składającego wniosek o przyznanie świadczenia, który zgłaszając
10
wniosek nie ma zaspokojonych potrzeb mieszkaniowych w miejscowości pełnienia
służby lub w miejscowości pobliskiej, albo – uczynił to, niezwłocznie po nabyciu
lokalu mieszkalnego. W judykaturze Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że
nabycie przez funkcjonariusza mieszkania, czy domu mieszkalnego przed
złożeniem wniosku o przyznanie pomocy finansowej, automatycznie nie wyklucza
przyznania tej pomocy, jeżeli nadal, tj. bez konieczności przeprowadzenia
generalnego remontu nabytego lokalu, nie miał on zaspokojonych potrzeb
mieszkaniowych w miejscowości pełnienia służby lub pobliskiej. Przy nabyciu lokalu
chodzi bowiem o lokal nadający się do zamieszkania, którym nie jest dom lub lokal
w budowie, w stanie surowym lub wymagający kapitalnego remontu (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2013 r., II PK 120/13,
niepublikowane).
Wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji - art. 187 pkt 2 ustawy o Służbie
Więziennej nie może być interpretowany łącznie z aktem wykonawczym
(rozporządzeniem) wydanym na podstawie poprzedniej ustawy o Służbie
Więziennej, co słusznie zarzuca skarga kasacyjna.
Konieczna jest natomiast wykładnia art. 184 ust. 1 w związku z art. 187 pkt 2
ustawy o Służbie Więziennej w powiązaniu z § 2 ust. 1 Rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 29 lipca 2010 r. w sprawie przyznawania pomocy finansowej
na uzyskanie lokalu funkcjonariuszowi Służby Więziennej (Dz. U. Nr 147, poz. 986 -
dalej rozporządzenie), które weszło w życie z dniem 13 sierpnia 2010 r., stanowiąc,
że pomoc finansową przyznaje się na pisemny wniosek funkcjonariusza. Do
wniosku dołącza się dokumenty potwierdzające fakt ubiegania się przez
funkcjonariusza o lokal mieszkalny lub dom w miejscowości pełnienia służby lub w
miejscowości pobliskiej, a w szczególności: 1) umowę ze spółdzielnią
mieszkaniową zawartą w formie aktu notarialnego; 2) umowę z firmą deweloperską
zawartą w formie aktu notarialnego; 3) umowę przedwstępną kupna lokalu
mieszkalnego (domu jednorodzinnego) zawartą w formie aktu notarialnego;
4) pozwolenie na budowę wraz z kosztorysem budowy domu (ust. 3 § 2
rozporządzenia).
Z rozporządzenia tego wynika, że uprawnionym dokumentem jest nie tylko
umowa przedwstępna kupna, ale także umowa dotycząca nabycia mieszkania,
11
zawarta w formie aktu notarialnego. Może więc dotyczyć sytuacji, gdy niezwłocznie
po sporządzeniu aktu notarialnego funkcjonariusz występuje z wnioskiem o pomoc
finansową.
Rozporządzenie to normuję nieco odmiennie kwestię wymaganych
dokumentów w porównaniu do poprzednio obowiązującego rozporządzenia z dnia
24 czerwca 2003 r. w sprawie pomocy finansowej przysługującej funkcjonariuszom
Służby Więziennej na uzyskanie lokalu mieszkalnego (Dz. U. Nr 132, poz. 1235),
które w § 5 ust. 3 pkt 4 stanowiło, że do wniosku o pomoc finansową należało
dołączyć np. umowę kupna lokalu mieszkalnego (domu jednorodzinnego)
sporządzoną w formie aktu notarialnego lub umowę przedwstępną.
Rozporządzenie to, odczytywane in extenso, dopuszczało więc możliwość złożenia
wniosku o pomoc finansową nie tylko po zawarciu umowy przedwstępnej, ale
również po prawnym nabyciu mieszkania.
Powód postąpił zgodnie z obowiązującymi w dacie składania wniosku
przepisami, składając wniosek niezwłocznie po nabyciu mieszkania. Na skutek
opieszałości jego przełożonych wniosek o pomoc finansową został rozpoznany
dopiero po dwóch latach, już pod rządem nowych przepisów.
Sądownictwo administracyjne weryfikując ocenę, czy nabycie przez
funkcjonariusza Służby Więziennej prawa do lokalu mieszkalnego przed złożeniem
wniosku o przyznanie pomocy finansowej, o której mowa w art. 90 ust. 1 ustawy z
26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej - zajęło stanowisko, że nabycie lokalu
przed złożeniem wniosku nie wyklucza samo przez się przyznania tej pomocy;
przyjmując, że art. 90 ust. 1 tej ustawy nie może być traktowany jako samoistna i
wyłączna podstawa roszczeń o takie świadczenie, a w procesie wykładni tego
przepisu nie można poprzestać na językowych dyrektywach interpretacyjnych.
Należy dokonywać wykładni systemowej i celowościowej. Pomoc finansowa w
rozumieniu omawianych przepisów, to przyznanie środków, których celem jest
zrekompensowanie funkcjonariuszowi części wydatków ponoszonych przez niego
na uzyskanie domu (lokalu mieszkalnego). Tak więc po stronie funkcjonariusza
musi występować wydatek już poniesiony albo taki, który wkrótce ma nastąpić.
Dokumenty, które starający się o pomoc finansową jest zobowiązany przedstawić,
mają jedynie ten fakt potwierdzać. Taki zatem jest cel unormowania zawartego w §
12
5 ust. 3 cytowanego rozporządzenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 1
grudnia 2010 r., LEX nr 755094).
W ocenie Sądu Najwyższego - obecna ustawa o Służbie Więziennej również
akcentuje, że sporne świadczenie przysługuje nie w związku z uzyskaniem domu
(lokalu), ale na ich uzyskanie, czyli w celu uzyskania mieszkania umożliwiającego
funkcjonariuszowi zamieszkanie w miejscu pełnienia służby lub w miejscowości
pobliskiej. Kwestia, czy funkcjonariusz spełnia przesłanki do otrzymania takiego
świadczenia, może być rozważana tylko po zgłoszeniu roszczenia, a nie na dzień
nabycia domu (lokalu). W tej sytuacji istotne jest to, czy w dniu złożenia wniosku
funkcjonariusz spełniał podstawową przesłankę otrzymania takiego przydziału, a
mianowicie, czy miał niezaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Przyjęcie innej
interpretacji prawa do pomocy finansowej musiałoby prowadzić do uznania, że
świadczenie to przysługuje każdemu funkcjonariuszowi, także temu, który w
odległej przeszłości nabył dom lub mieszkanie i niezależnie od tego, jakie aktualnie
ma warunki mieszkaniowe. Taka interpretacja zaprzeczałaby ratio legis omawianej
ustawy. W konsekwencji - uprawnienie funkcjonariusza Służby Więziennej do
uzyskania pomocy finansowej przewidzianej w art. 184 ust. 1 obecnej ustawy o
Służbie Więziennej należy oceniać w aspekcie, czy składając wniosek o pomoc
finansową niezwłocznie po nabyciu prawa do mieszkania, miał on niezaspokojone
potrzeby mieszkaniowe bezpośrednio przed tym okresem. Takich ustaleń i
adekwatnej subsumcji Sąd drugiej instancji nie uczynił w uzasadnieniu
zaskarżonego wyroku, co pośrednio zarzuca skarga kasacyjna, wskazując na
naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, nie
można było automatycznie uznać (co uczynił Sąd drugiej instancji), że w dacie
złożenia wniosku o pomoc finansową na zakup lokalu mieszkalnego skarżący miał
zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Istotą tych przepisów jest zapewnienie
funkcjonariuszom w służbie stałej odpowiedniego lokalu mieszkalnego. Chodzi tu o
lokal mieszkalny w miejscowości, w której funkcjonariusz na stałe pełni służbę lub
miejscowości pobliskiej, a także o lokal o odpowiedniej powierzchni mieszkalnej, a
zatem o wielkości uwzględniającej m.in. stan rodziny funkcjonariusza. Potrzeby
mieszkaniowe funkcjonariusza Służby Więziennej mogą być zaspokajane w różny
13
sposób. Podstawową formą pomocy funkcjonariuszom w uzyskaniu mieszkania jest
przydział w drodze decyzji lokalu. Dopiero, gdy przydziału takiego nie dokonano, w
grę mogą wchodzić inne przewidziane ustawą świadczenia, w tym pomoc
finansowa, która jest alternatywną formą spełnienia prawa do lokalu mieszkalnego
oraz konsekwencją niezrealizowania uprawnienia funkcjonariusza, który ma prawo
do otrzymania lokalu mieszkalnego. Oba uprawnienia powiązane są w sposób
oczywisty z przesłanką niezaspokojenia potrzeb mieszkaniowych w miejscu
pełnienia służby lub miejscowości pobliskiej oraz tylko do czasu występowania tej
przesłanki mogą być realizowane. Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd powinien
ustalić, czy powód wcześniej występował o przydział mieszkania służbowego, czy
otrzymywał rekompensatę z tytułu braku mieszkania i do kiedy, czy mieszkanie,
które kupił wymagało remontu lub adaptacji - i w tym kontekście ocenić, kiedy
zostały zaspokojone potrzeby mieszkaniowe powoda. Przy interpretacji art. 184 ust.
1 oraz 187 ustawy o Służbie Więziennej prym należy przyznać wykładni
funkcjonalnej, celowościowej i systemowej. Złożenie wniosku o pomoc finansową,
określoną w art. 184 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej, bezpośrednio po nabyciu
mieszkania nie powoduje pozbawienia funkcjonariusza prawa do takiej pomocy.
Mając na powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1
k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok, o kosztach postępowania kasacyjnego orzekając
stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821
k.p.c.