Pełny tekst orzeczenia

Wyrok z dnia 12 czerwca 2002 r.
II UKN 443/01
Przepis art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) nie uza-
leżnia prawa do renty rodzinnej wdowy pozostającej z mężem w chwili jego
śmierci we wspólności majątkowej małżeńskiej (ustawowej lub umownej) od
spełnienia warunku pozostawania z nim we wspólnym pożyciu.
Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk
(sprawozdawca), Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2002 r.
sprawy z wniosku Alfredy W. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w G. o
rentę rodzinną, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Gdańsku z dnia 11 maja 2001 r. [...]
z m i e n i ł zaskarżony wyrok, poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego-
Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 26
czerwca 2000 r. [...] oraz decyzję Wojskowego Biura Emerytalnego w G. z dnia 4
listopada 1998 r. [...] w ten sposób, że przyznał wnioskodawczyni Alfredzie W. prawo
do renty rodzinnej po Czesławie W. od dnia 1 lipca 1998 r.,
zasądził od Wojskowego Biura Emerytalnego w G. na rzecz wnioskodawczyni
Alfredy W. 300 zł (trzysta) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępo-
waniu przed Sądami obu instancji i w postępowaniu kasacyjnym.
U z a s a d n i e n i e
Decyzją z dnia 4 listopada 1998 r. Wojskowe Biuro Emerytalne w G. po rozpo-
znaniu wniosku Alfredy W. z dnia 27 lipca 1998 r. odmówiło przyznania jej prawa do
renty rodzinnej po zmarłym mężu Czesławie W.
Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu
Okręgowego w Gdańsku-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w Gdyni
2
z dnia 26 czerwca 2000 r. [...]. Sąd ustalił, że mąż wnioskodawczyni zmarł 1 lipca
1998 r., a sama wnioskodawczyni od 1985 r. nieprzerwanie przebywa w Stanach
Zjednoczonych. Między nią i zmarłym mężem nie istniała w chwili śmierci wspólność
małżeńska chociaż ustawowa wspólność majątkowa nie była zniesiona. Brak bowiem
było zarówno wspólności gospodarczej jak i więzi fizycznej i duchowej. Wprawdzie
wnioskodawczyni przekazywała rodzinie zarobione za granicą pieniądze, jednak były
one przeznaczone dla córek. Mężowi przysyłała jedynie okazjonalnie drobne prezen-
ty. Oceniając spełnienie warunków określonych w art. 41 ustawy z dnia 14 grudnia
1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267
ze zm.), do którego odsyła przepis art. 24 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopa-
trzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. Nr 10,
poz. 36 ze zm.), Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni osiągnęła wiek wymagany
przepisem art. 41 ust. 1. Nie spełniła natomiast określonego w art. 41 ust. 3 wymogu
pozostawania w chwili śmierci męża we wspólności małżeńskiej i nie miała ustalone-
go prawa do alimentów. Zgodnie z orzeczeniami Sądu Najwyższego z dnia 20 maja
1997 r., II UKN 122/97 ( OSNAPiUS z 1998 r. nr 6, poz. 189), z dnia 8 stycznia 1999
r., II UKN 320/98 (OSNAPiUS z 2000 r. nr 5, poz. 191) i z dnia 6 marca 1997 r., II
UKN 17/97 (OSNAPiUS z 1997 r. nr 23, poz. 477) pod pojęciem wspólności małżeń-
skiej rozumie się rzeczywisty związek łączący małżeństwo, obejmujący wspólne za-
mieszkanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, wspólne pożycie,
wierność i pomoc we współdziałaniu dla dobra założonej przez siebie rodziny. W
związku z długotrwałym pobytem wnioskodawczyni za granicą wszystkie więzi mię-
dzy małżonkami ustały.
Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni od tego wyroku Sąd Apelacyjny-
Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z dnia 11 maja 2001 r.
[...] oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu
pierwszej instancji i podzielił jego pogląd prawny.
Wyrok ten zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni i opierając ją na podstawie
naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 24 ustawy z dnia 10
grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w
związku z art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin oraz naruszenia przepisów postępowania - art. 233 k.p.c. -
wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu
pierwszej instancji, przez uwzględnienie odwołania ewentualnie o uchylenie zaskar-
3
żonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponow-
nego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji wskazała na niewłaściwe rozumienie po-
jęcia „wspólność małżeńska”, które jej zdaniem nie oznacza wspólnego zamieszki-
wania lub prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Zdaniem wnioskodaw-
czyni po jej wyjeździe za granicę zachowana została między małżonkami więź du-
chowa, a ustalenia Sądu o ustaniu wszystkich więzi wynikają z wybiórczej i tenden-
cyjnej oceny zeznań świadków.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przepis art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-
talnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) stanowi, że małżonka
rozwiedziona lub wdowa, która w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we
wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia wa-
runków określonych w ust. 1 lub 2 miała w chwili śmierci męża prawo do alimentów z
jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Dokonana w zaskarżonym wyroku
wykładnia pojęcia „pozostawania we wspólności małżeńskiej” jest zgodna z jednoli-
tym w tym zakresie orzecznictwem Sądu Najwyższego. Na przykład w wyroku z dnia
6 marca 1997 r., II UKN 17/97 (OSNAPiUS z 1997 r. nr 23, poz. 477), Sąd Najwyż-
szy stwierdził, że przez wspólność małżeńską należy rozumieć rzeczywisty związek
łączący oboje małżonków, obejmujący wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie
wspólnego gospodarstwa, wspólne pożycie, wierność i pomoc we współdziałaniu dla
dobra rodziny. Zdaniem Sądu Najwyższego wspólność małżeńska, niezdefiniowana
w przepisach ustawy o z. e. p., to istniejąca między małżonkami więź duchowa, fi-
zyczna i gospodarcza. Oznacza to rzeczywisty, a nie tylko formalny potwierdzony
aktem małżeńskim, związek łączący dwoje ludzi. W wyroku z dnia 20 maja 1997 r., II
UKN 122/97 (OSNAPiUS z 1998 r. nr 6, poz. 189), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że
istnienie małżeńskiej wspólności majątkowej (art. 31 k. r.o.) nie wystarcza do przyję-
cia, że małżonkowie pozostawali ze sobą we wspólności małżeńskiej w rozumieniu
art. 41 ust. 3 ustawy o z. e. p. Stanowisko to Sąd Najwyższy podtrzymywał w kolej-
nych orzeczeniach. W uzasadnieniu wyroku z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN 320/98
(OSNAPiUS z 2000 r. nr 5, poz. 191), zawierającego tezę o treści takiej, jak w po-
przednim wyroku, Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że wspólność majątkowa
małżeńska powstaje z mocy prawa przez sam fakt zawarcia małżeństwa i trwa do
4
jego ustania, niezależnie od pozostałych więzi łączących małżonków, w szczególno-
ści fizycznej i duchowej. Gdyby ustawodawca dla celów renty rodzinnej utożsamiał
wspólność majątkową małżeńską z użytą w art. 41 ust. 3 ustawy o z. e. p. wspólno-
ścią małżeńską - zbędny byłby wymóg legitymowania się przez wdowę niepozosta-
jącą w takiej wspólności prawem do alimentów ustalonych wyrokiem lub ugodą są-
dową. Brak bowiem tzw. intercyzy lub wcześniejszego zniesienia wspólności mająt-
kowej byłby równoznaczny z istnieniem wspólności małżeńskiej, a tym samym ro-
dziłby prawo do renty rodzinnej. Ten ostatni wyrok został opublikowany w OSP z
2000 r. z. 6, poz. 101 z aprobującą glosą A. Wypych-Żywickiej. Glosatorka uważa, że
użytemu w art. 41 ust. 3 ustawy o z. e. p. pojęciu „wspólność małżeńska” należy
przypisać zakres szerszy niż funkcjonującemu w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym
pojęciu „małżeńska wspólność majątkowa”, które precyzuje tylko jedną z wielu płasz-
czyzn relacji między małżonkami, sprowadzając ją do stosunków majątkowych. Przy-
jęcie tożsamości tych pojęć różnicowałoby sytuację wdowy uzależniając ją od faktu
pozostawania lub niepozostawania w małżeńskiej wspólności majątkowej. W konse-
kwencji sporządzenie przez małżonków małżeńskiej umowy majątkowej skutkowa-
łoby w przyszłości pozbawieniem wdowy - spełniającej wymagane warunki, lecz nie
mającej ustalonego prawa do alimentów - renty rodzinnej, jako że nie istniała wspól-
ność majątkowa.
Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela za-
prezentowanych wyżej poglądów. Prawidłowa wykładnia art. 41 ust. 3 ustawy o z. e.
p. prowadzi bowiem do wniosku, że przepis ten nie uzależnia prawa do renty rodzin-
nej wdowy, pozostającej z mężem w chwili jego śmierci we wspólności majątkowej
małżeńskiej ustawowej lub umownej, od spełnienia warunku pozostawania z mężem
we wspólnym pożyciu. Użyte w tym przepisie określenie „wspólność małżeńska” jest
terminem prawnym odzwierciedlającym pewien stan prawny, a nie stan faktyczny.
Wynika to z zastrzeżenia istnienia wspólności małżeńskiej „w chwili śmierci męża”.
Gdyby przepis warunkował uprawnienia wdowy od faktycznych stosunków między
małżonkami, nie używałby takiego sformułowania, gdyż charakter stosunków fak-
tycznych można ocenić na przestrzeniu pewnego czasu, a nie w określonym momen-
cie (chwili śmierci). W takim przypadku użyte zostałoby określenie „ nie pozostawała
we wspólności małżeńskiej do chwili śmierci męża” lub „przed śmiercią męża”. Uży-
cie określenia „w chwili śmierci” nie było przeoczeniem ustawodawcy, lecz zamierzo-
nym odwołaniem się do stanu prawnego. W kolejnym przepisie art. 42, uzależniają-
5
cym prawo do renty od określonego stanu faktycznego, sformułowanie brzmi nastę-
pująco: rodzice mają prawo do renty rodzinnej jeżeli pracownik (emeryt lub rencista)
bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania. W tym ostatnim
przypadku dla przyznania renty rodzinnej wymagane jest wykazanie określonego
stanu faktycznego w okresie poprzedzającym śmierć pracownika (emeryta lub renci-
sty), natomiast dla przyznania renty rodzinnej wdowie wymogiem jest istnienie okre-
ślonego stanu prawnego.
Przy przyjęciu, że określenie „wspólność małżeńska” jest pojęciem prawnym,
definicji tego pojęcia należy szukać w przepisach prawnych. Ponieważ ustawa o za-
opatrzeniu emerytalnym pracowników nie definiuje tego pojęcia odpowiedzi należy
szukać w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujących instytucję
małżeństwa. Określający treść tej instytucji, polegającą na obowiązku wspólnego
pożycia, wzajemnej pomocy, wierności i współdziałania dla dobra rodziny, przepis
art. 23 nie operuje pojęciem „wspólności małżeńskiej”. W przypadkach, gdy przepisy
przyznają pewne uprawnienia dotyczące tylko małżonków, którzy realizują przynajm-
niej częściowo treść tej instytucji, używa się określenia „małżonków pozostających
we wspólnym pożyciu” - art. 28 i 29. Na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
pożycie małżeńskie trwa, gdy małżonków łączy więź uczuciowa, fizyczna i gospodar-
cza. Kiedy wszystkie więzi zostają zerwane Kodeks używa pojęcia „rozkład pożycia”.
Gdyby przepis art. 43 ust. 3 ustawy o z. e. p. wyłączał prawo do renty wdowy w przy-
padku zerwania łączących małżonków więzi, zostałoby w nim użyte określenie
„wdowa, która nie pozostawała z mężem we wspólnym pożyciu”, co odpowiadałoby
terminologii używanej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W żadnym z przepisów
tego Kodeksu nie używa się terminu „wspólność małżeńska” na określenie więzi
między małżonkami.
Termin „wspólność” występuje w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym tylko w
regulacji dotyczącej stosunków majątkowych między małżonkami w sensie wspólno-
ści ustawowej (art. 31) lub wspólności umownej (art. 47) i tylko w tych przepisach
można szukać definicji pojęcia „wspólność małżeńska”. Inne definiowanie tego poję-
cia nie ma oparcia w przepisach prawa. Dokonując wykładni literalnej należy przyjąć,
że określenie „ wdowa, która nie pozostawała w chwili śmierci męża we wspólności
małżeńskiej” odnosi się tylko do takiej sytuacji, w której małżonkowie pozostawali w
rozdzielności majątkowej z powodu zawarcia stosownej umowy (art. 47), zniesienia
wspólności wyrokiem sądu (art. 52) lub orzeczenia separacji (art. 615
).
6
Do takiego samego wniosku prowadzi wykładnia celowościowa art. 41 ust. 3
ustawy o z. e. p. Renta rodzinna dla małżonka nie jest premią za zgodne pożycie
małżeńskie, lecz świadczeniem wyrównującym utratę dochodów, które zmarły pra-
cownik (emeryt lub rencista) przeznaczał lub powinien przeznaczać na utrzymanie
członków rodziny. Prawo do tego świadczenia uzależnione jest od założonej niemoż-
ności samodzielnego utrzymania pozostałego przy życiu małżonka z powodu wieku,
niezdolności do pracy lub wychowywania dzieci (art. 41 ust. 1 i 2 ustawy o z. e. p.).
Niemożność samodzielnego utrzymania nie musi istnieć faktycznie, przepisy nie wa-
runkują prawa do świadczenia niedostatkiem ani nie wyłączają tego prawa w przy-
padku posiadania przez osobę uprawnioną majątku przynoszącego nawet pokaźne
dochody. W przepisach regulujących prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecz-
nego warunki, od których prawo to jest uzależnione, z reguły opierają się na general-
nych założeniach i nie odnoszą się do sytuacji indywidualnych. Ma to na celu zredu-
kowanie elementu uznaniowości przy przyznawaniu świadczeń. Warunkowanie
prawa do świadczeń wdowy istnieniem więzi, które powinny łączyć małżeństwo, przy
braku precyzyjnej definicji zerwania tych więzi, prowadzi do dokonywania oceny
stanu faktycznego na zasadach słuszności. Przykładem jest wyrok Sądu Najwyższe-
go z dnia 7 maja 1997 r., II UKN 141/97 (OSNAPiUS z 1998 r. nr 2, poz. 61), w któ-
rym stwierdza się, że w sytuacji, gdy żona od wielu lat przebywa w szpitalu psychia-
trycznym, a mąż jest inwalidą z uwagi na niedorozwój umysłowy, należy przyjąć, iż
wspólność małżeńska może się przejawiać w innej formie niż u osób sprawnych fi-
zycznie i psychicznie. W kolejnym wyroku z dnia 23 maja 2000 r., II UKN 552/99
(OSNAPiUS z 2001 r. nr 22 poz. 673), Sąd Najwyższy stwierdził, że okoliczności
dotyczące istnienia albo nieistnienia rzeczywistej "wspólności małżeńskiej” muszą
być badane z uwzględnieniem uczuciowej motywacji zachowań małżonków. Ocena
okoliczności występujących w tych sprawach jest zawsze subiektywna, podobnie jak
nie jest możliwa według obiektywnych kryteriów ocena stanu faktycznego występują-
cego w niniejszej sprawie. Przysyłanie mężowi okazjonalnych prezentów można za-
kwalifikować jako zachowanie więzów uczuciowych, a można także uznać za gesty
czysto formalne przy istnieniu rozkładu pożycia.
Ograniczenia prawa wdowy do renty rodzinnej zawarte w art. 41 ust. 3 ustawy
o z. e. p. wynika z zasady, że renta rodzinna powinna rekompensować dochody (rze-
czywiste lub potencjalne), z których żona miała prawo korzystać do śmierci męża. W
przypadku małżonków pozostających we wspólności majątkowej pobrane wynagro-
7
dzenie za pracę, emerytura lub renta jednego z małżonków wchodzi w skład majątku
wspólnego. Drugi małżonek ma prawo do korzystania z tych dochodów i niezależnie
od tego, czy między małżonkami trwa wspólne pożycie czy też nie, może to prawo
egzekwować. W sytuacji rozdzielności majątkowej dochody z tego tytułu są osobi-
stym majątkiem osiągającego je małżonka. Drugi małżonek nie jest uprawniony do
egzekwowania tych dochodów ani ich części, zatem śmierć małżonka osiągającego
dochody nie pogarsza sytuacji prawnej drugiego małżonka. Dlatego wdowa, która nie
pozostawała w chwili śmierci męża we wspólności majątkowej małżeńskiej nie ma
prawa do renty rodzinnej.
Regulacja taka nie krzywdzi wdowy, która pozostawała z mężem w rozdziel-
ności majątkowej. Jeżeli wyłączenie wspólności ustawowej nastąpiło na podstawie
umowy przedmałżeńskiej lub zawartej w czasie trwania małżeństwa, to wolą stron
było korzystanie przez każdego z nich tylko z własnych dochodów, czego konse-
kwencją jest brak zabezpieczenia w postaci renty rodzinnej na wypadek śmierci któ-
regoś z nich. Jeżeli wspólność została zniesiona wyrokiem sądu, to mogło to nastą-
pić tylko na żądanie jednego z małżonków i z ważnych powodów. W stosunku do
małżonka, który żądał zniesienia wspólności, rozdzielność majątkowa następuje
zgodnie z jego wolą, natomiast w stosunku do drugiego małżonka rozdzielność ma-
jątkowa następuje z przyczyn leżących po jego stronie.
Jeżeli jeden z małżonków nie wywiązuje się z określonego w art. 27 k.r.o.
obowiązku łożenia na utrzymanie rodziny drugi małżonek, który nie może utrzymać
się samodzielnie z powodu braku dochodów lub niewystarczających dochodów,
może żądać wykonania obowiązku alimentacyjnego. Do zgłoszenia takiego żądania
małżonek jest uprawniony niezależnie od tego czy pozostaje we wspólności czy roz-
dzielności majątkowej. Przykładem może być sytuacja, w której żona jako uzasad-
nienie żądania zniesienia wspólności wskazuje trwonienie przez męża wspólnego
majątku, zaciąganie długów na własne potrzeby oraz niewywiązywanie się z obo-
wiązku łożenia na utrzymanie rodziny i jednocześnie występuje o zasądzenie ali-
mentów na jej rzecz. W przypadku zasądzenia alimentów wyrokiem sądowym lub
ustalenia ich ugodą sądową wdowa pozostająca w chwili śmierci męża w rozdzielno-
ści majątkowej ma prawo do renty rodzinnej. Od warunku posiadania ustalonego
prawa do alimentów uzależnione jest prawo małżonki rozwiedzionej i wdowy niepo-
zostającej we wspólności majątkowej, gdyż w stosunku do takiej osoby można mówić
8
o utracie prawa do korzystania z dochodów męża lub byłego męża, wobec wygaśnię-
cia prawa do alimentów z chwilą jego śmierci.
Przy przedstawionej wyżej wykładni art. 41 ust. 3 ustawy o z. e. p. należy
uznać, że wnioskodawczyni spełniła warunki wymagane do renty rodzinnej. Podnie-
siony w kasacji zarzut błędnej wykładni tego przepisu okazał się uzasadniony. Nie
jest natomiast uzasadniony zarzut błędu w ustaleniach faktycznych (naruszenia art.
233 k.p.c.), bowiem ustalone w zaskarżonym wyroku fakty dają podstawę do meryto-
rycznego rozstrzygnięcia. W szczególności z ustaleń tych wynika, że wnioskodaw-
czyni osiągnęła wymagany przepisem art. 41 ust. 1 wiek i w chwili śmierci męża ist-
niała między małżonkami małżeńska wspólność majątkowa. Zgodnie z zasadami
określonymi w art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r.
Nr 11, poz. 108) prawo do renty rodzinnej przysługuje od daty śmierci męża wnio-
skodawczyni, to jest od dnia 1 lipca 1998 r., w sytuacji, gdy wniosek o to świadczenie
został zgłoszony w ciągu trzech miesięcy od tej daty.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315
k.p.c. orzekł jak w
sentencji wyroku.
========================================