Pełny tekst orzeczenia

Uchwała z dnia 24 stycznia 1996 r.
II UZP 24/95
Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy
Kuźniar, Stefania Szymańska (sprawozdawca),
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy,
sprawy z wniosku Polskiego Związku Motorowego "P." spółka z
o.o. w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w W. o zwrot wydatków na zasiłki chorobowe, po rozpoznaniu na
posiedzeniu jawnym dnia 12 stycznia 1996 r. zagadnienia
prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie
postanowieniem z dnia 19 września 1995 r. [...] do
rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.
Czy w okresie przed 4 lipca 1993 r. spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością, w której wszystkie udziały stanowią
własność stowarzyszenia - Polskiego Związku Motorowego jest
uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 pkt 1
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w
sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego
oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157
ze zm.) ?
p o d j ą ł następującą uchwałę:
W okresie od dnia 1 października 1990 r. do dnia 4 lipca
1993 r. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, w której
wszystkie udziały stanowiły własność Stowarzyszenia Polski
Związek Motorowy należało traktować jako uspołeczniony zakład
pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Minis-
trów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania
zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków
na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.).
U z a s a d n i e n i e
Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Warszawie w
decyzji z dnia 15 listopada 1994 r. ustalił, że do dnia 4
lipca 1993 r. Polski Związek Motorowy-Biuro Obrotu Częściami
Zamiennymi "P.", Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
była zobowiązana do pokrywania wydatków z tytułu wypłacanych
pracownikom zasiłków chorobowych z własnych funduszy, ponieważ
Spółka ta była traktowana jako uspołeczniony zakład pracy,
gdyż opłacała podatek jako jednostka gospodarki uspołecz-
nionej. Decyzja ta wydana została po zgłoszeniu przez Spółkę
wniosku o zwrot przez Oddział ZUS kwoty 249.650.760.- zł.
Zdaniem Spółki kwota ta została w okresie od maja 1991 r. do
czerwca 1993 r. wypłacona bezpodstawnie pracownikom z tytułu
zasiłków chorobowych z własnych środków. Według Spółki nie
była ona uspołecznionym zakładem pracy, bowiem "reprezentuje
własność prywatną", gdyż "jedynym wspólnikiem w Spółce był i
jest Polski Związek Motorowy."
W odwołaniu Polski Związek Motorowy "P." Spółka z o.o. (w
trakcie postępowania nastąpiła zmiana nazwy Spółki) wniosła o
zmianę decyzji i obciążenie organu rentowego kwotą wypłaconą
tytułem zasiłków chorobowych dla pracowników tej Spółki w ww.
okresie. Odwołujący się podtrzymał zarzut, iż Oddział ZUS
błędnie przyjął, że Spółka była uspołecznionym zakładem pracy.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w
Warszawie wyrokiem z dnia 29 marca 1995 r. odwołanie oddalił.
Sąd Wojewódzki uznał, że do dnia wejścia w życie ustawy z dnia
8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku
akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50) Polski Związek Motorowy,
będący stowarzyszeniem należało traktować jako uspołeczniony
zakład pracy, a w konsekwencji jako uspołeczniony zakład pracy
należało traktować również spółkę powstałą na bazie kapitału
tego stowarzyszenia. Sąd Wojewódzki wywiódł, że do dnia 4
lipca 1993 r. przepisy ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o
opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity
tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77 ze zm.) określały,
jakie podmioty podlegają opodatkowaniu jako jednostki
gospodarki uspołecznionej. Sąd Wojewódzki nie podzielił
poglądu wnioskodawcy, że przepisy podatkowe nie mają znaczenia
przy wykładni przepisów o ubezpieczeniu społecznym, skoro na
mocy ustawy z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia
przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre
rodzaje świadczeń pieniężnych (Dz. U. Nr 6, poz. 40 ze zm.)
przepisy ustawy o zobowiązaniach podatkowych stosuje się do
należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na
ubezpieczenie społeczne. Sąd Wojewódzki powołał się także na
uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30
czerwca 1994 r., II UZP 15/94, w której Sąd Najwyższy
stwierdził, że w okresie od 1 października 1990 do dnia 4
lipca 1993 r. spółdzielnie należało traktować jako
uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w
sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego
oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157
ze zm.).
W rewizji od tego wyroku PZM "P." Spółka z o.o. wniosła o
jego zmianę, uwzględnienie odwołania i zasądzenie kosztów
zastępstwa prawnego. Rewizję oparto na zarzucie naruszenia
prawa materialnego i sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z
treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez
przyjęcie, że PZM "P." Spółka z o.o. jest uspołecznionym
zakładem pracy. W rewizji podniesiono, że uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 30 czerwca 1994 r. nie może być, nawet
"odpowiednio" (jak to przyjął Sąd Wojewódzki) stosowana przy
uznaniu spółki kapitałowej za uspołeczniony zakład pracy,
ponieważ także w stanie prawnym istniejącym przed nowelizacją
kodeksu cywilnego w 1990 r, spółka prawa handlowego nie mogła
być traktowana jako uspołeczniony zakład pracy, a nadto iż na
podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 22 grudnia 1990 r. o
opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń (Dz. U. Nr 1, poz. 1 ze zm.)
nie płaciła podatku od ponadnormatywnego wzrostu wynagrodzeń,
ponieważ była spółką bez udziałów Skarbu Państwa,
przedsiębiorstwa państwowego, gminy lub związku
międzygminnego.
Rozpoznając rewizję Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych powziął poważne wątpliwości prawne, w
związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do
rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, którego treść została
przytoczona w części wstępnej uchwały.
W uzasadnieniu zagadnienia prawnego Sąd Apelacyjny
podkreślił, że stosowanie przepisu § 19 ust. 1 pkt. 1 i ust. 3
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w
sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego
oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157
ze zm.) rodzi liczne wątpliwości w praktyce organów rentowych
i orzecznictwie sądów pracy i ubezpieczeń społecznych ze
względu na brak sprecyzowania zarówno w tym rozporządzeniu,
jak i innych przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych i
prawie pracy pojęcia "uspołeczniony zakład pracy". Zdaniem
Sądu Apelacyjnego, wobec rozwijającej się obecnie w
różnorodnych formach działalności gospodarczej i społecznej
nie jest możliwe ustalenie wyczerpującej i precyzyjnej
definicji tego pojęcia, jakkolwiek dotychczasowe orzecznictwo
Sądu Najwyższego w tym zakresie określiło pewne normy
interpretacyjne pozwalające na ocenę, czy dany zakład pracy ma
charakter uspołeczniony. Sąd Apelacyjny powołał się w tym
przedmiocie na uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 30 czerwca
1994 r., II UZP 15/94, z dnia 6 września 1994 r., II UZP 18/94
i z dnia 6 września 1994 r., II UZP 22/94, w których zajęto
stanowisko, że wobec braku spójności między prawem cywilnym a
odrębną gałęzią prawa, jaką jest prawo ubezpieczeń
społecznych, określenie pojęcia uspołeczniony zakład pracy
winno być dokonywane przy uwzględnieniu całokształtu przepisów
ubezpieczeń społecznych i ich związku z przepisami
finansowo-podatkowymi oraz przy uwzględnieniu rodzaju i
charakteru podmiotu, któremu przysługuje własność.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Poza sporem jest, że Polski Związek Motorowy-Biuro Obrotu
Częściami Zamiennymi "P.", Spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością została zawiązana na mocy aktu notarialnego
z dnia 21 lutego 1991 r. i wpisana do rejestru handlowego. Jak
wynika zaś z § 9 aktu założycielskiego spółki całość udziałów
w kapitale zakładowym Spółki obejmuje Polski Związek Motorowy
- zarejestrowany jako stowarzyszenie.
Trafnie wywodzi zatem Sąd Apelacyjny, iż w
okolicznościach niniejszej sprawy należy więc uwzględnić
charakter podmiotu, któremu przysługuje własność i obowią-
zujące go przepisy finansowo-podatkowe.
Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o
stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 20, poz. 104 ze zm.)
stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym
zrzeszeniem o celach niezarobkowych; określa ono samodzielnie
swoje cele i struktury organizacyjne i opiera swą działalność
na pracy społecznej członków, jakkolwiek może również
zatrudniać pracowników. Jednakże na mocy Prawa o stowarzy-
szeniach stowarzyszenie może również prowadzić działalność
gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych
przepisach, a dochód z tej działalności służy realizacji jego
celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału mię-
dzy jego członków. Forma organizowania tej działalności
pozostawiona jest uznaniu stowarzyszenia, a dochodami
stowarzyszenia mogą być również dywidendy należne od spółki
kapitałowej, której stowarzyszenie jest wspólnikiem.
Z § 1 aktu założycielskiego odwołującej się spółki
wynika, iż została ona zawiązana w celu prowadzenia
działalności gospodarczej (oświadczenia osób działających w
imieniu Polskiego Związku Motorowego). Trafnie wywiódł także
Sąd Apelacyjny, iż na mocy art. 1 ust. 1 pkt 12 ustawy z dnia
26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki
uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz.
77 ze zm.) opodatkowaniu na podstawie tej ustawy podlegały
organizacje polityczne, społeczne i zawodowe, a więc również
stowarzyszenia, jak i spółki handlowe, w których Skarb Państwa
bądź jednostki gospodarki uspołecznionej miały udział wynoszą-
cy ponad 50% kapitału zakładowego (art. 1 ust. 1 pkt 10
powołanej ustawy).
Ustawa ta obowiązywała do dnia 4 lipca 1993 r., tj. do czasu
wejścia w życie ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od
towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz.
50 ze zm.) i do tego dnia utrzymane było wyróżnienie jednostek
w tej ustawie wymienionych jako jednostek gospodarki
uspołecznionej, mimo zmian wprowadzonych przez nowelizację
kodeksu cywilnego.
Nie negując różnic między pojęciami "jednostka gospodarki
uspołecznionej" i "uspołeczniony zakład pracy" (co Sąd
Najwyższy szczegółowo wyjaśnił już w swym orzecznictwie, wyżej
powołanym), należy jednak mieć na uwadze to, że Spółka z o.o.
"P.", jak i stowarzyszenie - Polski Związek Motorowy do dnia 4
lipca 1993 r. podlegały opodatkowaniu jako jednostki
gospodarki uspołecznionej. Przemawia to za uznaniem ich za
uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w
sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego.
Ma rację Sąd Apelacyjny, iż przeciwko uznaniu spółki z ograni-
czoną odpowiedzialności, w której wszystkie udziały stanowią
własność stowarzyszenia, za uspołeczniony zakład pracy w
rozumieniu § 19 ust. 1 pkt 1 tegoż rozporządzenia nie może
świadczyć ani określenie typu własności tej jednostki jako
prywatnej - wg klasyfikacji "Regon", ani nieopłacanie podatku
od wzrostu wynagrodzeń. Okoliczność, iż stowarzyszenie, jakim
jest Polski Związek Motorowy, zdecydowało się na prowadzenie
działalności gospodarczej w formie spółki kapitałowej, nie
spowodowało - samo przez się - utraty przez tę spółkę
charakteru uspołecznionego zakładu pracy, tym bardziej, iż
stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą zarówno
bezpośrednio, jak i w formie wyodrębnionej (takie stanowisko
reprezentuje H. Izdebski - Fundacje i stowarzyszenia -
wydawnictwo Omnia, Warszawa 1994, s. 68).
Źródłem wątpliwości w tej mierze stała się zmiana
przepisów kodeksu cywilnego dokonana ustawą z dnia 28 lipa
1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz.
321), polegająca na skreśleniu artykułów 126-135 przewidują-
cych własność społeczną (tj. państwową, spółdzielczą oraz
innych organizacji ludu pracującego), indywidualną i osobistą
oraz na nowelizacji art. 33 i 44, sprowadzającej się do
usunięcia z art. 33 pojęcia "jednostka gospodarki
uspołecznionej", a z art. 44 - dotychczas przyjętych form
własności. Jednocześnie ustawa nowelizująca dodała art. 441
,
który wprowadził pojęcie "mienie państwowe", stanowiąc
zarazem, że przysługuje ono Skarbowi Państwa i innym
państwowym osobom prawnym. Tak więc na gruncie prawa cywilnego
przestały funkcjonować pojęcia "mienie społeczne" i "jednostka
gospodarki uspołecznionej"; pojawiły się natomiast nowe
kategorie pojęciowe: własność państwowa, własność komunalna i
własność osobista (zob . art. 70 ust. 3 Ustawy Konstytucyjnej
z dnia 17 października 1992 r. - Dz. U. Nr 84, poz. 426, art.
43 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym -
Dz. U. Nr 16, poz. 95 ze zm. oraz art. 7 Konstytucji).
Nowelizacja przepisów kodeksu cywilnego w zakresie
przemian prawa własności jest wyrazem przemian
społeczno-gospodarczych zachodzących w kraju i ma tym
przemianom służyć. Niestety, ustawodawca nie zadbał o to, by
do nowej rzeczywistości dostosować tempo zmian aktów prawnych
regulujących inne dziedziny prawa, na przykład prawo
ubezpieczeń społecznych.
W okresie objętym pytaniem prawnym, na skutek zmiany
kodeksu cywilnego, niewątpliwie wystąpiły trudności w
kwalifikowaniu zakładów pracy na uspołecznione i nieuspo-
łecznione. Między prawem cywilnym z jednej strony, a prawem
ubezpieczeń społecznych z drugiej strony, doszło bowiem do
niespójności będącej konsekwencją uchylenia przepisów art.
126-136 k.c., określających formy (rodzaje) własności w
dotychczasowym rozumieniu oraz wyeliminowaniu w prawie
cywilnym pojęcia j.g.u. Właśnie mając to na uwadze Sąd
Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 czerwca
1994 r., II UZP 15/94 (OSNAPiUS 1994 nr 8 poz. 131)
podkreślił, iż skoro przepisy prawa ubezpieczeń społecznych
stanowią odrębną gałąź prawa w stosunku do prawa cywilnego, to
znaczenie zmian zaistniałych w prawie cywilnym i ich wpływ na
prawo ubezpieczeń społecznych powinno być rozpatrywane w
kontekście całokształtu przepisów ubezpieczeń społecznych, a
także ich związku z przepisami finansowo-podatkowymi
obowiązującymi w tym okresie. Te ostatnie przepisy bowiem były
uregulowane także ustawą, a więc aktem prawnym równorzędnym z
ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks
cywilny, a ponadto miały one charakter przepisów szczególnych,
wcześniejszych. Wprawdzie te ostatnie przepisy nie regulują
wprost tego zagadnienia, to jednak nie powinny być pominięte,
gdyż normują one materię bardzo zbliżoną; dlatego w okresie
niespójności występującej między prawem cywilnym, a prawem
ubezpieczeń społecznych, powinny stanowić wskazówkę
interpretacyjną.
Stanowisko to zostało zaakceptowane w późniejszym
orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwały z 6 września 1994 r.,
II UZP 18/94 - OSNAPiUS 1995 nr 3 poz. 57 i II UZP 22/94 -
OSNAPiUS 1994 nr 12 poz. 195 oraz z 6 grudnia 1994 r., II PZP
5/94 - OSNAPiUS 1995 nr 19 poz. 237).
Przy rozstrzyganiu przestawionego zagadnienia aktualne
zatem jest orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazujące na
potrzebę sięgania do przepisów finansowo-podatkowych w
sprawach wątpliwych - gdy chodzi o okres przed 4 lipca 1993
r., a do których to argumentów odwołuje się Sąd Apelacyjny.
Dlatego odpowiadając na przedstawione zagadnienie prawne Sąd
Najwyższy podjął uchwałę, że w okresie od dnia 1 października
1990 r. do dnia 4 lipca 1993 r. spółkę z o.o., w której
wszystkie udziały stanowiły własność stowarzyszenia Polski
Związek Motorowy należało traktować jako uspołeczniony zakład
pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady
Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r.
Powołana w uzasadnieniu zagadnienia prawnego uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II UZP 14/93 (OSNCAP
1994 nr 1 poz. 21) nie pozostaje w sprzeczności z podjętą
uchwałą. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził, że Okręgowa
Izba Lekarska, jako organizacja samorządowa, nie jest
uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r., a w
związku z tym nie jest zobowiązana do pokrywania wydatków na
zasiłki chorobowe dla swoich pracowników w czasie trwania
stosunku pracy ze środków własnych przeznaczonych na
wynagrodzenie. Zajęcie takiego stanowiska było uzasadnione
tym, że Okręgowa Izba Lekarska jest organizacją samorządową,
nie prowadzi działalności gospodarczej, a jej dochody pochodzą
ze składek członkowskich i dotacji z budżetu państwa. Sytuacja
Okręgowej Izby Lekarskiej jest więc odmienna od sytuacji
odwołującej się Spółki.
=======================================