Pełny tekst orzeczenia

Wyrok z dnia 7 czerwca 2011 r.
II PK 327/10
1. Możliwość dochodzenia przez pracodawcę kary umownej z tytułu nie-
wykonania lub nienależytego wykonania przez pracownika zobowiązania po-
wstrzymania się od działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy nie
jest uzależniona od wystąpienia związanej z tym szkody (art. 484 § 1 k.c. w
związku z art. 300 k.p.).
2. Pracownik może żądać zmniejszenia (miarkowania) kary umownej, je-
żeli wykaże (zgodnie z ogólną regułą dowodową określoną w art. 6 k.c.), że zo-
bowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub kara jest rażąco wygóro-
wana. Dokonując oceny rażącego wygórowania kary, sąd pracy powinien mieć
na uwadze, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest
umową prawa pracy, która musi być zgodna z zasadami tego prawa (art. 484 § 2
w związku z art. 300 k.p.).
Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra-
wozdawca), Zbigniew Myszka.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 czerwca
2011 r. sprawy z powództwa L. Spółki z o.o. z siedzibą w O.W. przeciwko Wojcie-
chowi A., Henrykowi A., Piotrowi C., Krzysztofowi M. o zapłatę, na skutek skargi ka-
sacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 30
czerwca 2010 r. […]
1. o d d a l i ł skargę kasacyjną,
2. zasądził od strony powodowej na rzecz każdego z pozwanych kwoty po
1350 (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt) zł. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa proce-
sowego w postępowaniu kasacyjnym
U z a s a d n i e n i e
2
Po rozszerzeniu powództwa strona powodowa L. Spółka z o.o. z siedzibą w
O.W. (wcześniej „M. Lakiery Przemysłowe sp. z o.o. w W.”) wnosiła o zasądzenie od
każdego z pozwanych po 400.000 zł z ustawowymi odsetkami tytułem kar umow-
nych. Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa w całości.
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-
kiem z 10 lipca 2008 r. zasądził na rzecz strony powodowej od pozwanych: Henryka
A. - 7.278,96 zł, Wojciecha A. - 6.954,24 zł, Krzysztofa M. - 5.112,81 zł, Piotra C. -
13.974,53 zł, z ustawowymi odsetkami od wszystkich pozwanych od 16 kwietnia
2005 r., oddalił dalej idące powództwa oraz zasądził na rzecz każdego z pozwanych
koszty zastępstwa procesowego.
W wyniku rozpoznania apelacji strony powodowej wyrokiem z 28 listopada
2008 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej
oddalenia powództw i w przedmiocie zasądzonych kosztów przekazując sprawę w
tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji i oddalił dalej
idącą apelację.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z
5 sierpnia 2009 r. zasądził na rzecz strony powodowej od: Henryka A. - 7.000 zł,
Wojciecha A. - 3.000 zł, Krzysztofa M. - 5.000 zł, Piotra C. - 14.000 zł, od wszystkich
pozwanych z ustawowymi odsetkami od 16 kwietnia 2005 r. oddalił dalej idące po-
wództwa i nie obciążył strony powodowej kosztami zastępstwa procesowego pozwa-
nych. Zasądzając wskazane kwoty ponad kwoty już prawomocnie zasądzone od po-
zwanych, Sąd wyjaśnił, że w jego przekonaniu w rozpoznawanej sprawie kary
umowne powinny stanowić dwukrotność odszkodowań należnych pozwanym za po-
wstrzymanie się od zakazu konkurencji. Miarkując w taki sposób wysokość zasądzo-
nych kar umownych Sąd wskazał, że były one rażąco wygórowane, ponieważ strona
powodowa nie doznała szkody z tytułu naruszenia przez pozwanych zakazu konku-
rencji, a także ze względu na dysproporcję między żądanymi karami umownymi po
400 000 zł od każdego pozwanego a wysokością odszkodowań (określoną na 25%
ich rocznych wynagrodzeń), które Spółka zobowiązała się im wypłacić po ustaniu
stosunku pracy za powstrzymanie się od konkurencji.
Apelacje od powyższego wyroku złożyli: strona powodowa w części oddalają-
cej powództwa, a pozwani w części zasądzającej roszczenia.
Strona powodowa zarzuciła niezastosowanie się przez Sąd Okręgowy do ws-
kazówek Sądu Apelacyjnego zawartych w wyroku z 28 listopada 2008 r., oddalenie
3
wniosku powódki o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego i rozstrzygnięcie przez
Sąd kwestii wymagających wiedzy specjalnej, tj. wpływu podawanych przez strony
wartości ekonomicznych (zysk, utracone korzyści, wysokość podatków płaconych
przez powódkę, dochody powódki i P. sp. z o.o.) na wysokość ewentualnej szkody
poniesionej przez powódkę oraz uznanie za zasadne zasądzenia kar umownych w
wysokości dwukrotnego odszkodowania karencyjnego, pomimo że strona pozwana
nie wykazała, że szkoda poniesiona przez powódkę była niższa niż 400.000 zł. Ape-
lująca żądała zmiany zaskarżonego wyroku przez zasądzenie od pozwanych dal-
szych kwot. Natomiast pozwani, zarzucając wyrokowi Sądu Okręgowego błędne
podwyższenie wysokości zasądzonej kary umownej w stosunku do pierwotnie wyda-
nego wyroku pomimo wykazania przez pozwanych braku poniesienia szkody przez
stronę powodową i istnienia innych przesłanek przemawiających przeciwko tej karze,
wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku w części zasądzającej roszczenia i oddalenie
powództw w tym zakresie.
Wyrokiem z 30 czerwca 2010 r., zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasa-
cyjną, Sąd Apelacyjny oddalił apelacje i nie obciążył strony powodowej L. Spółki z
o.o. w O.W. obowiązkiem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym na
rzecz pozwanych.
Sąd Apelacyjny uznał ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu pierwszej
instancji za własne. Zgodnie z ustaleniami faktycznymi przyjętymi w podstawie po-
wyższego wyroku pozwani byli początkowo pracownikami M. sp. z o.o. z siedzibą w
K. Spółka ta zajmowała się prowadzeniem działalności handlowej: hurtowej i deta-
licznej lakierami i bejcami oraz podobnymi artykułami przemysłowymi. Sprzedawany
przez nią towar pochodził z firmy P. GmbH. W dniu 5 września 2003 r. została utwo-
rzona spółka z o.o. M. Lakiery Przemysłowe z siedzibą w W. (obecnie „L. Spółka z
o.o. w O.W.”). Działalność gospodarczą Spółka rozpoczęła około 12-13 września
2003 r. Początkowo Spółka przejęła towar (farby, lakiery) od M. Sp. z o.o. - pozyski-
wane z P. GmbH, jednakże po bardzo krótkim czasie towar ten wyczerpał się i
Spółka rozpoczęła sprzedaż lakierów włoskiej firmy I. oraz P.C. Spółka nie prowa-
dziła dystrybucji produktów spółki P. GmbH, lecz sprzedawała towar pochodzący z
włoskiej firmy I. oraz z firmy P.C. We wrześniu 2003 r. M. sp. z o.o. praktycznie za-
przestała działalności, zaś dystrybucją lakierów pochodzących z P. GmbH zajęła się
P. sp. z o.o. z siedzibą w K. Na podstawie porozumienia M. sp. z o.o. wyraziła zgodę
na przejęcie jej pracowników, a w tym pozwanych, przez M. Lakiery Przemysłowe sp.
4
z o.o. Pozwani rozwiązali umowy o pracę z M. sp. z o.o. i w dniu 15 września 2003 r.
zawarli z M. Lakiery Przemysłowe sp. z o.o. umowy o pracę na czas nieokreślony:
Henryk A. na stanowisku przedstawiciela technicznego za miesięcznym wynagro-
dzeniem 3 600 zł, Wojciech A. na stanowisku magazyniera za miesięcznym wyna-
grodzeniem 1.500 zł, Piotr C. na stanowisku szefa serwisu za miesięcznym wyna-
grodzeniem 7.000 zł i Krzysztof M. na stanowisku technologa za miesięcznym wyna-
grodzeniem 2.500 zł. Każda z umów o pracę zawierała klauzulę o zakazie konkuren-
cji, w której pozwani zobowiązywali się, w okresie zatrudnienia oraz przez rok od jego
ustania, do powstrzymywania się od szeroko rozumianej działalności sprzecznej z
interesami powódki w kraju i za granicą, a w szczególności niepodejmowania zatrud-
nienia u innych przedsiębiorców związanych z branżą farb, barwników lub lakierów.
W umowie o zakazie konkurencji pracodawca zobowiązywał się do wypłaty pracow-
nikowi odszkodowania w wysokości 25% wynagrodzenia netto otrzymywanego przez
pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres roku, płatnego w 12 mie-
sięcznych ratach. Ponadto w umowach o zakazie konkurencji pozwani ustalili ze
stroną powodową, że w razie naruszenia przez pracownika zakazu konkurencji za-
płaci on na rzecz pracodawcy karę umowną w wysokości 400 000 zł oraz zwróci w
całości otrzymane odszkodowanie. Niezależnie od przewidzianej kary umownej pra-
codawca mógł dochodzić odszkodowania jeżeli szkoda przez niego poniesiona
przewyższałaby wysokość tej kary. Umowy o pracę między powodową Spółką a po-
zwanymi Henrykiem A. i Wojciechem A. zostały rozwiązane za porozumieniem. Byli
oni zatrudnieni w Spółce przez 10 dni, lecz faktycznie przepracowali tylko 8 dni robo-
czych. Pozwany Piotr C. wypowiedział umowę o pracę ze skutkiem na 11 paździer-
nika 2003 r. Był on zatrudniony w powodowej Spółce 27 dni, z czego faktycznie pra-
cował 10 dni roboczych. Pozwany Krzysztof M. wypowiedział umowę o pracę ze
skutkiem na 22 listopada 2003 r. Był on zatrudniony w Spółce 69 dni, z tego 40 dni
roboczych. W październiku i listopadzie 2003 r. pozwani podjęli zatrudnienie w P. sp.
z o.o. w K. Przed przystąpieniem do pracy w spółce P. wszyscy pozwani uprzedzili
swojego przyszłego pracodawcę, że ze spółką M. Lakiery Przemysłowe mają za-
warte umowy o zakazie konkurencji na kwoty po 400.000 zł. Sąd Apelacyjny wskazał,
że Sąd Okręgowy, rozpoznając ponownie sprawę był związany wskazaniami i oce-
nami prawnymi wyrażonymi przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku z 28 listo-
pada 2008 r., w tym oceną o rażąco wygórowanej wysokości kary umownej zastrze-
żonej w przedmiotowych umowach oraz wskazaniem konieczności dokonania oceny
5
rozmiaru faktycznie poniesionej przez powoda szkody jako przesłanki warunkującej
miarkowanie kary umownej w myśl art. 484 § 2 k.c. Sąd podkreślił, że zastrzeżone
przez strony w umowach o zakazie konkurencji kary umowne były skrajnie rażąco
wygórowane. Osiągane przez powodów wynagrodzenie za pracę było kilkadziesiąt
razy niższe od zastrzeżonej kary. Zdaniem Sądu nie można skutecznie zastrzec kar
w wysokości zapewniającej łącznie od pozwanych blisko roczny przychód spółki.
Kara umowna nie może bowiem pełnić roli alternatywnego źródła przychodu dla
spółki. Powódka w żaden przekonujący sposób nie wykazała konkretnej szkody i jej
rozmiaru, wywołanej działaniem lub zaniechaniem poszczególnych pozwanych.
Twierdzenia, że ich odejście spowodowało utratę około 70% klientów jest niewiary-
godne. Spółka była w fazie początkowej swojego działania, skoro została utworzona
5 września 2003 r., a pozwani zostali zatrudnieni 15 września tego roku, a ponadto
pracowali u strony powodowej wyjątkowo krótko. Poza tym, co uwzględnił słusznie
Sąd pierwszej instancji, strona powodowa zajmowała się dystrybucją innych lakierów
niż spółka P. Sąd podkreślił również, że przedmiotem sprzedaży były lakiery przemy-
słowe, wobec czego klienci nie mogli ich zastąpić w produkcji z dnia na dzień innymi.
Strona powodowa nie przejęła więc od M. sp. z o.o. jej rynku zbytu. Klienci, których
pozwani obsługiwali w M. sp. z o.o., byli zainteresowani kupowaniem lakierów po-
chodzących od P. GmbH, których powódka nie mogła im oferować. Nie można więc
uznać, że strona powodowa utraciła „dotychczasowych” klientów. Zdaniem Sądu
Apelacyjnego ciężar dowodu rozmiaru rzeczywiście poniesionej szkody jako prze-
słanki oceny istnienia rażącego wygórowania kary umownej w rozumieniu art. 484 §
2 k.c., obciąża stronę powodową. Zgodnie z art. 6 k.c. w związku z art. 300 k.p.
strona, która z danego faktu wywodzi skutki prawne winna go udowodnić. Nie ma
podstaw, aby pozwani mieli udowadniać rozmiar szkody, skoro przeczą w ogóle fak-
towi jej wyrządzenia. Strona powodowa nie wykazała, w jaki sposób indywidualnie
każdy z pozwanych wyrządził określoną szkodę z uwagi np. na zajmowane stanowi-
sko i dostęp do określonych informacji. Samo domniemanie, że pozwani z uwagi na
zajmowane stanowiska wyrządzili szkody i to w dochodzonym rozmiarze nie uzasad-
nia tych roszczeń. Z tego względu chybiony, zdaniem Sądu drugiej instancji, był też
zarzut naruszenia przepisu art. 386 § 6 k.p.c., bowiem Sąd pierwszej instancji poczy-
nił wymagane ustalenia na podstawie materiału dowodowego zaoferowanego przez
strony stosownie do ciężaru rozłożenia dowodu. Za nieuzasadnione uznał też Sąd
Apelacyjny apelacje pozwanych. W jego ocenie, w pełni świadome podjęcie przez
6
nich pracy w konkurencyjnej spółce wskazuje na zawinione niewykonanie zobowią-
zania o powstrzymywaniu się od działalności konkurencyjnej po ustaniu zatrudnienia
u strony powodowej. Już to jest podstawą do zastosowania kary umownej, tyle że
kara była rażąco wygórowana, co uzasadniało jej miarkowanie do zasądzonych kwot.
Z tego względu podniesiony w apelacjach pozwanych zarzut naruszenia art. 484 § 2
k.c. jest niezasadny.
W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła wyrokowi Sądu Apelacyj-
nego naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 6 k.c. w związku z art. 484 §
1 i § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że to po-
wódkę obciążał dowód istnienia i wysokości szkody wyrządzonej przez pozwanych w
wyniku przejścia do konkurencyjnego pracodawcy, w sytuacji, gdy z jednoznacznego
brzmienia powołanych przepisów wynika, że dowód taki obciąża pozwanych.
W zakresie podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżąca podniosła
naruszenie: (-) art. 386 § 6 k.p.c., przez przyjęcie, że to powódkę obciążał dowód
wysokości szkody poniesionej przez nią w wyniku działania pozwanych, co mogło
mieć wpływ na treść orzeczenia, bowiem treść wiążących wskazań wyroku Sądu
Apelacyjnego z 28 listopada 2008 r. była odmienna, zaś niewykazanie wysokości
szkody dało Sądowi Apelacyjnemu w wyroku z 30 czerwca 2010 r. asumpt do uzna-
nia kar umownych za rażąco wygórowane; (-) art. 278 § 1 k.p.c. w związku z art. 217
§ 2 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art.
382 k.p.c., przez przyjęcie, że dla oceny wysokości szkody poniesionej przez powód-
kę zbędne było przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego, pomimo że zarówno
możliwość ustalenia wysokości szkody na podstawie złożonych do akt dokumentów
księgowych jak i wysokość tej szkody wymagały wiadomości specjalnych, co mogło
mieć wpływ na treść orzeczenia, albowiem niewykazanie istnienia i wysokości szkody
dało Sądu Apelacyjnemu podstawę dla uznania kar umownych za rażąco wygórowa-
ne.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od każdego z pozwa-
nych na rzecz powódki kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastęp-
stwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę pozwani wnieśli o jej oddalenie w całości i zasądze-
nie od strony powodowej kosztów postępowania kasacyjnego.
7
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga została oparta na obydwu podstawach określonych w art. 3983
§ 1
k.p.c. W pierwszej kolejności należało zatem rozpoznać zarzuty proceduralne. Są
one bezpodstawne. Przepis art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c. za podstawę kasacyjną uznaje
tylko takie naruszenie przepisów procesowych, które mogło wywrzeć istotny wpływ
na wynik sprawy. Tę ostatnią przesłankę strona skarżąca musi wyraźnie wyartykuło-
wać wraz ze wskazaniem okoliczności uprawdopodabniających jej wystąpienie.
Samo bowiem naruszenie przepisów postępowania, nawet jeżeli jest obiektywnie
istotne, nie jest wystarczającą podstawą skargi kasacyjnej (por. wyroki Sądu Najwyż-
szego z: 29 listopada 1996 r., III CKN14/96, OSP 1997 nr 3, poz. 65; 15 lutego 2006
r., IV CSK 15/05, niepublikowany). Rozpoznawana skarga kasacyjna elementów tych
nie zawiera. Skarżąca nawet nie twierdzi, że zarzucane przez nią uchybienia proce-
sowe mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a Sąd Najwyższy nie może do-
mniemywać, że strona ma intencję zgłoszenia zarzutu istnienia uchybień o takim
charakterze. Niezależnie od tego zarzucane uchybienia nie mogły mieć istotnego
wpływu na wynik sprawy. Dotyczą one bowiem kwestii wykazania wysokości szkody
wyrządzonej stronie powodowej przez naruszenie przez pozwanych wiążącego ich
zakazu konkurencji, podczas gdy z prawidłowych ustaleń faktycznych przyjętych w
podstawie ocenianego wyroku wynika, że szkoda taka w ogóle nie powstała.
W zakresie podstawy naruszenia prawa materialnego trafnie skarżąca zarzu-
ciła Sądowi Apelacyjnemu błędną wykładnię art. 484 k.c., polegającą na przyjęciu, że
wierzyciela (powódkę w niniejszej sprawie) obciąża dowód wykazania istnienia i wy-
sokości szkody wyrządzonej przez dłużnika (pozwanych). Zgodnie z art. 484 § 1 k.c.,
w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, kara umowna na-
leży się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wy-
sokość poniesionej szkody. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość za-
strzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły. Z kolei §
2 tego artykułu stanowi, że jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane,
dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej; to samo dotyczy wypadku, gdy kara
umowna jest rażąco wygórowana. Treść powołanych przepisów wskazuje, że możli-
wość dochodzenia kary umownej nie jest uzależniona od wystąpienia szkody zwią-
zanej z nienależytym wykonaniem zobowiązania. Stwierdził to jasno Sąd Najwyższy
w uchwale składu siedmiu sędziów z 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03 (OSNC 2004
8
nr 5, poz. 69), której nadał moc zasady prawnej (zob. też wyroki Sądu Najwyższego
z: 19 kwietnia 2006 r., V CSK 34/06, LEX nr 195426; 4 lipca 2007 r., II PK 359/06,
OSNP 2008 nr 15-16, poz. 223; 23 stycznia 2008 r., II PK 127/07, OSNP 2009 nr 13-
14, poz. 168). Wynika to w szczególności stąd, że obciążenie wierzyciela obowiąz-
kiem udowodnienia wysokości poniesionej szkody podważałoby sens kary umownej,
polegający na uproszczeniu postępowania dowodowego i przyspieszaniu uzyskania
odszkodowania w wyniku wykazania przez wierzyciela, że dłużnik nie wykonał lub
nienależycie wykonał zobowiązanie (zob. uzasadnienie cytowanej wyżej uchwały
składu siedmiu sędziów z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03). Poza tym, decyzja
o zabezpieczeniu wykonania zobowiązania karą umowną ma poprawić sytuację wie-
rzyciela korzystającego z zabezpieczenia przed wierzycielami, których interesy w taki
sposób nie są chronione. Gdyby od niego również oczekiwać wykazania szkody, to
jego sytuacja faktyczna i prawna byłaby zrównana z wierzycielem niekorzystającym z
zabezpieczenia i dochodzącym naprawienia szkody na zasadach ogólnych, w trybie
art. 471 k.c., w którego świetle wierzyciel jest zobowiązany do wykazania szkody.
Powyższe wnioski oznaczają, że art. 484 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprowadza mody-
fikację ogólnych przesłanek odpowiedzialności kontraktowej dłużnika w razie po-
wstania obowiązku zapłaty przez niego kary umownej, ponieważ jej zapłata w wy-
sokości pierwotnie umówionej może nastąpić bez względu na fakt wystąpienia
szkody. W rezultacie wierzyciel wykazuje tylko sam fakt zastrzeżenia kary umownej i
niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania przez dłużnika (wyrok Sądu
Najwyższego z 9 lutego 2005 r., II CK 420/04, LEX nr 301769).
Z kolei z przytoczonego wyżej art. 484 § 2 k.c. wynika w pierwszej kolejności,
że istnienie wskazanych w tym przepisie przesłanek miarkowania (w tym wysokości
szkody) może być badane jedynie w razie zgłoszenia przez dłużnika żądania zmniej-
szenia określonej w umowie kary umownej. Przepis ten stanowi więc wprost, że
dłużnik może żądać zmniejszenia (miarkowania) kary umownej, jeżeli wykaże (zgod-
nie z ogólną regułą dowodową określoną w art. 6 k.c.), że nastąpiła jedna z nastę-
pujących okoliczności: 1) zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, co
oznacza, że w istotnym zakresie zaspokojony został interes wierzyciela lub 2) kara
jest rażąco wygórowana (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 7 maja 2002 r., I CKN
821/00, niepublikowany; 9 lutego 2005 r., II CK 420/04, LEX nr 301769; 4 lipca 2007
r., II PK 359/06, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 223; 6 lutego 2008 r., II CSK 421/07, LEX
nr 361437). Należy zatem uznać, że możliwość dochodzenia przez pracodawcę kary
9
umownej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania przez pracownika zo-
bowiązania powstrzymania się od konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie jest
uzależniona od wystąpienia szkody związanej z nienależytym wykonaniem zobowią-
zania (art. 484 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Pracownik może żądać zmniejsze-
nia (miarkowania) kary umownej, jeżeli wykaże (zgodnie z ogólną regułą dowodową
określoną w art. 6 k.c.), że zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub
kara jest rażąco wygórowana.
Powyższe uwagi wskazują na błędne odczytanie treści art. 484 k.c. przez Sąd
Apelacyjny. Nie miało to jednak wpływu na treść rozstrzygnięcia. W gruncie rzeczy
nie wiadomo w jakim celu Sąd akcentował przyjętą przez siebie koncepcję rozkładu
ciężaru dowodu, skoro, jak wynika z przebiegu postępowania dowodowego, ustale-
nie, że powodowa Spółka nie poniosła szkody materialnej wskutek niewykonania
przez pozwanych ich zobowiązań z klauzul konkurencyjnych oraz ustalenia dotyczą-
ce przyjętych przez Sąd przesłanek miarkowania, wynikały głównie z dowodów zgło-
szonych z inicjatywy pozwanych. Niezależnie więc od niezgodnych z ustalonym sta-
nowiskiem orzecznictwa i doktryny dywagacji Sądu w tym względzie, sam przebieg
postępowania w sprawie i uzyskane rezultaty w zakresie ustalenia podstawy faktycz-
nej wyroku są w pełni zgodne z zasadami rozkładu ciężaru dowodu wynikającymi z
art. 484 i art. 6 k.c.
Skarżąca nie kwestionowała przyjętych przez Sądy kryteriów uznania zastrze-
żonych kar umownych za rażąco wygórowane w rozumieniu art. 484 § 2 k.c. W tej
sytuacji wystarczy stwierdzić, że uznanie przedmiotowych kar za rażąco wygórowane
z tego względu, że strona powodowa (wierzyciel) nie doznała szkody majątkowej, a
kary były kilkadziesiąt razy wyższe od odszkodowań dla pozwanych, przewidzianych
w umowach o zakazie konkurencji między powódką a pozwanymi, oraz ich wynagro-
dzeń za pracę, jest prawidłowe i zgodne z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyż-
szego. Nie wnikając w szczegóły należy zatem wskazać, że art. 484 § 2 k.c., przewi-
dując możliwość zmniejszenia wysokości kary umownej, jeżeli jest ona rażąco wygó-
rowana, nie określa zamkniętego katalogu kryteriów pozwalających na takie zmniej-
szenie (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada
2003 r., zasada prawna, III CZP 61/03, OSNC 2004 nr 5, poz. 69). Niemniej jednak
sąd pracy miarkując karę umowną zastrzeżoną w umowie o zakazie konkurencji jest
obowiązany, co prawidłowo uczyniły Sądy orzekające w niniejszej sprawie, do wska-
zania w uzasadnieniu orzeczenia kryteriów, jakimi się kierował podejmując decyzję o
10
skorzystaniu z tej możliwości oraz ustalając wielkość tego obniżenia (wyrok Sądu
Najwyższego z 27 stycznia 2004 r., I PK 222/03, LEX nr 465932). Prawidłowy, w
świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, jest także dobór i ocena znaczenia, wymie-
nionych wyżej, kryteriów uzasadniających zmniejszenie kar żądanych przez powód-
kę. W szczególności jakkolwiek - zgodnie z tym co wyżej wyjaśniono - możliwość do-
chodzenia kary umownej nie jest uzależniona od wystąpienia szkody związanej z
nienależytym wykonaniem zobowiązania, ocena zaistniałej z tego powodu szkody
może mieć wpływ na ograniczenie wysokości dochodzonej kary umownej (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2006 r., V CSK 34/06, LEX nr 195426). Mając na
uwadze to, że przesłanka „rażącego wygórowania" implikuje istnienie znacznej dys-
proporcji między poniesioną szkodą a żądaną karą (wyrok Sądu Najwyższego z 21
listopada 2007 r., I CSK 270/07, LEX nr 530614), można uznać, że zasadniczo, w
braku szczególnych okoliczności przemawiających za odmienną oceną, jednoczesny
brak szkody i wysoka kara umowna, jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie,
wskazują na istnienie takiej dysproporcji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwa-
lony jest także pogląd, że kryterium rażącego wygórowania kary umownej może być
odniesione do wysokości odszkodowania (wynagrodzenia karencyjnego). Ustalając
wysokość odszkodowania należnego pracownikowi od pracodawcy za powstrzymy-
wanie się od działalności konkurencyjnej (art. 1012
§ 1 i 3 k.p.), pracodawca wycenia
w istocie wartość zakazu konkurencji. Wobec tego, w razie ustalenia w umowie od-
szkodowania dla obu stron - dla pracownika według zasad określonych w art. 1012
§
3 k.p., dla pracodawcy w postaci kary umownej - wielkości te nie powinny rażąco od-
biegać od siebie (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 27 stycznia 2004 r., I PK 222/03,
PiZS 2006 nr 8, s. 3; 4 lipca 2007 r., II PK 359/06, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 223).
Nie może być wątpliwości, że w umowach o zakazie konkurencji zawartych między
stroną powodową a pozwanymi rozpatrywana relacja między odszkodowaniem a
karą umowną została naruszona w sposób wyjątkowo rażący. W jeszcze większym
stopniu stwierdzenie to dotyczy relacji między wysokością przedmiotowych kar
umownych a wynagrodzeniem za pracę uzyskiwanym przez powodów, która również
jest traktowana w orzecznictwie jako kryterium rażącego wygórowania kary umownej
(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2004 r., I PK 222/03, LEX nr 465932).
Na zakończenie należy zaznaczyć, że okoliczności niniejszej sprawy dobitnie
potwierdzają trafność kwalifikacji umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku
(klauzuli konkurencyjnej) jako umowy prawa pracy, której warunki wynikające z norm
11
prawa cywilnego należy oceniać w myśl reguł wskazanych w art. 300 k.p. (zob. np.
wyroki Sądu Najwyższego z 10 października 2003 r., I PK 528/02, OSNP 2004 nr 19,
poz. 336; 27 stycznia 2004 r., I PK 222/03, LEX nr 465932; 23 stycznia 2008 r., II PK
127/07, OSNP 2009 nr 13-14, poz. 168). Pomimo że rozważana umowa jest reali-
zowana po zakończeniu zatrudnienia, decydujące dla określenia jej charakteru jest
to, że jest ona zawierana między pracownikiem i pracodawcą w trakcie trwania sto-
sunku pracy, co umożliwia pracodawcy wykorzystanie charakterystycznej dla stosun-
ków pracy przewagi w sferze ustalania warunków umowy. W tym zakresie pozycja
pracownika jest taka sama, jak przy zawieraniu umowy o pracę. Sposób, w jaki pra-
codawca nadużył tej pozycji w rozpoznawanej sprawie, stanowi najlepszą ilustrację
tego stwierdzenia.
Z powyższych względów, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia zaskar-
żonego wyroku, odpowiada on prawu, wobec czego, stosownie do art. 39814
k.p.c.,
Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
========================================